Na podstawie art. 11 ust. 7 ustawy z dnia 12 maja 2000 r. o zasadach wspierania rozwoju regionalnego (Dz. U. Nr 48, poz. 550, Nr 95, poz. 1041 i Nr 109, poz. 1158) Rada Ministrów uchwala, co następuje:

§ 1. Przyjmuje się Narodową Strategię Rozwoju Regionalnego 2001-2006, stanowiącą załącznik do uchwały.

§ 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem powzięcia.

1. Polska, wkraczając w XXI wiek, jest szybko rozwijającym się państwem europejskim dążącym do pełniejszego włączenia się w procesy społeczno-ekonomiczne współczesnego świata oraz przystąpienia do Unii Europejskiej. Jednocześnie w skali Europy Polska jest nadal krajem o bardzo niskim poziomie produktu krajowego brutto na mieszkańca, w którym istnieją istotne bariery rozwoju konkurencyjności gospodarki i osiągania wyższego poziomu życia wszystkich mieszkańców. Zjawiska te są zróżnicowane przestrzennie, wpływając na możliwości rozwojowe poszczególnych regionów i ich mieszkańców.

2. Polska prowadzi politykę społeczno-gospodarczą zmierzającą z jednej strony do budowy w pełni efektywnej i konkurencyjnej gospodarki, a z drugiej do stworzenia wszystkim obywatelom możliwości udziału w korzyściach wynikających ze wzrostu gospodarczego oraz integracji ze strukturami europejskimi. Aktualnie trwa wprowadzanie wielu reform systemowych oraz programów restrukturyzacyjnych i rozwojowych, które sprzyjać mają realizacji takiej polityki. Jedną z dziedzin interwencji publicznej, zyskujących na znaczeniu w Polsce na początku XXI wieku, jest polityka rozwoju regionalnego. Wynika to z kilku czynników, w tym przede wszystkim ze skoncentrowanych przestrzennie problemów restrukturyzacji i rozwoju, postępującego procesu decentralizacji państwa oraz procesu integracji europejskiej. W ramach polityki regionalnej państwa istnieje możliwość i konieczność uruchomienia działań tworzących trwałe infrastrukturalne i instytucjonalne fundamenty stymulowania rozwoju Polski. Bez sprawnego i efektywnego wykorzystania regionalnie zróżnicowanych szans i predyspozycji rozwojowych nie jest możliwe osiągnięcie przez Polskę wysokiej dynamiki rozwoju społeczno-ekonomicznego i włączenie się w proces budowy w pełni konkurencyjnego społeczeństwa informacyjnego - zgodnie z postanowieniami szczytu UE w Lizbonie z marca 2000 r.

3. Od roku 1999 dzięki dalszej decentralizacji państwa - poprzez utworzenie mniejszej liczby województw, w których funkcjonuje równolegle samorząd z administracją rządową oraz nadaniu samorządom województw podmiotowości w kreowaniu i prowadzeniu polityki regionalnej - kompleksowa polityka rozwoju może być prowadzona na dwóch poziomach zarządzania państwem: wojewódzkim i centralnym. Uszczegółowienie zasad i norm współpracy Rządu oraz samorządów województw i innych podmiotów przy prowadzeniu i realizacji polityki rozwoju nastąpiło w ustawie z dnia 12 maja 2000 r. o zasadach wspierania rozwoju regionalnego.

4. Niniejszy dokument formułuje strategię rozwoju regionalnego na lata 2001-2006 rozumianą jako część strategii rozwoju społeczno-gospodarczego państwa, która zmierza, przy przestrzeganiu zdefiniowanych zasad i procedur, do realizacji ogólnonarodowych celów rozwoju określonych w odniesieniu do przestrzeni Polski i Europy. Zgodnie z ustawą o zasadach wspierania rozwoju regionalnego Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego (NSRR) jest jednym z narzędzi tworzonego systemu polityki rozwoju regionalnego w Polsce, określając cele, priorytety i kryteria wyodrębniania obszarów wsparcia, zasady i kryteria wsparcia finansowego programów wojewódzkich ze strony polityki rozwoju regionalnego państwa. Stanowi więc punkt odniesienia dla preliminowania wysokości i kierunków wydatkowania środków z budżetu państwa, w tym środków zagranicznych, na realizację kontraktów wojewódzkich oraz innych zadań z zakresu rozwoju regionalnego, programów doradczych, informacyjnych i przedsięwzięć o charakterze pilotażowym. NSRR określa także sposób koordynacji działań wszystkich ministrów oraz funduszy celowych, które są zgodne z celami i zadaniami polityki rozwoju regionalnego państwa, są terytorialnie ukierunkowane i przewidziane do prowadzenia w ramach kontraktów wojewódzkich.

5. NSRR została opracowana z uwzględnieniem uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i prowadzonej przez Rząd polityki społeczno-gospodarczej. Jej zapisy tworzą podstawy do programowania rozwoju regionalnego na poziomie operacyjnym oraz uruchamiania konkretnych przedsięwzięć i projektów zorientowanych na pobudzanie rozwoju regionalnego. Cele polityki rozwoju regionalnego państwa są formułowane z perspektywy potrzeb ogólnonarodowych. Pierwszeństwo ma utrzymanie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego, tworzenie nowych miejsc pracy, stymulowanie przekształceń strukturalnych oraz nowoczesnych form działalności związanych z formowaniem się społeczeństwa informacyjnego przy jednoczesnym umożliwieniu rozwoju i zaspokojenia potrzeb życiowych mieszkańców wszystkich regionów Polski. Istotną misją Strategii jest także, przy realizacji wymienionych celów, pełne wykorzystanie możliwości stworzonych w wyniku decentralizacji zarządzania państwem.

6. NSRR zakłada pełną harmonizację działań podejmowanych w ramach polityki rozwoju regionalnego państwa z zasadami ekorozwoju - zgodnie z prowadzoną przez Polskę polityką ekologiczną oraz przyjętymi zobowiązaniami międzynarodowymi w tej sferze. Dotyczy to zarówno postanowień konferencji w Rio de Janeiro, jak i Agendy 2000.

7. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego jest jedną z podstawowych średniookresowych (do roku 2006) strategii strukturalnych, nad którymi Rząd podjął prace na początku 1999 r. w celu zharmonizowania programowania rozwoju w Polsce z programowaniem Unii Europejskiej. Do strategii strukturalnych należą: Narodowa strategia wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich, Narodowa strategia rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa (Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa), Narodowa strategia rybołówstwa, Narodowa strategia ochrony środowiska oraz Narodowa strategia rozwoju transportu. Zapisy tych strategii posłużą do przygotowania Narodowego planu rozwoju na lata 2003-2006, zawierającego propozycję działań oraz wykorzystania pomocy Unii Europejskiej z Funduszy Strukturalnych ukierunkowanych na zmniejszenie dysproporcji społeczno-gospodarczych pomiędzy Polską a Unią Europejską, zarówno w odniesieniu do poszczególnych dziedzin gospodarki, jak i w układzie regionalnym. Przygotowanie Narodowego planu rozwoju umożliwi wynegocjowanie z Komisją Europejską Podstaw wsparcia Wspólnoty (Community support framework) - dokumentu zawierającego założenia finansowania priorytetów i programów operacyjnych odnoszących się do poszczególnych dziedzin gospodarki oraz województw. Przy założeniu objęcia wszystkich województw w Polsce celem 1 polityki strukturalnej Wspólnoty, zapisy NSRR będą tworzyły punkt odniesienia dla przygotowania 16 programów operacyjnych rozwoju regionalnego stanowiących element Podstaw wsparcia wspólnoty.

8. Przygotowanie niniejszej wersji NSRR poprzedzało opracowanie w maju 1999 r. Założeń Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego oraz we wrześniu 1999 r. pierwszego projektu Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego. Zarówno założenia, jak i pierwsza wersja strategii były przedmiotem konsultacji z układem rządowym, samorządowym, naukowym oraz profesjonalnym. Niniejsza edycja projektu Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego uwzględnia zwiększony zakres wiedzy o przebiegu procesów przestrzennych, opinie i komentarze różnego typu instytucji, uzyskane w trakcie konsultacji poprzedniej wersji strategii oraz wymogi wprowadzone ustawą o zasadach wspierania rozwoju regionalnego.

9. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego uwzględnia zapisy następujących dokumentów wyznaczających cele i kierunki polityki społeczno-gospodarczej państwa, które zostały zaakceptowane przez Rząd:

10. W szerokim zakresie wzięto pod uwagę podstawowe dokumenty odnoszące się do procesu integracji europejskiej - Narodowy program przygotowań do członkostwa, Wstępny narodowy plan rozwoju oraz stanowisko negocjacyjne w obszarze Polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych (z listopada 1999 r.). Przy określaniu zorientowanych regionalnie kierunków działań uwzględniono także zapisy przyjętych przez Rząd średniookresowych strategii i programów strukturalnych, w pierwszym rzędzie Strategii wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich (kwiecień 2000), Spójnej polityki rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa (lipiec 1999), programów restrukturyzacji górnictwa, restrukturyzacji przemysłu hutnictwa żelaza i stali, restrukturyzacji przemysłu obronnego, kierunków działań wobec małych i średnich przedsiębiorstw, rozwoju handlu wewnętrznego i innych. Z zakresu polityki społecznej wzięto również pod uwagę zapisy programu Polityka prorodzinna państwa, przyjętego przez Radę Ministrów w listopadzie 1999 r.

11. W stopniu, w jakim pozwalał na to stan prac, starano się uwzględnić strategie rozwoju województw opracowywane przez samorządowe władze województw na mocy ustawy o samorządzie województwa. Do końca października br. proces zatwierdzania przez sejmiki województw tych zróżnicowanych metodologicznie i tematycznie dokumentów nie został jednak jeszcze zakończony. Pełniejsze uwzględnienie ich treści w Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego będzie możliwe w terminie późniejszym. Obecna wersja NSRR nie odnosi się do planów zagospodarowania przestrzennego województw ze względu na bardzo małe zaawansowanie procesu ich powstawania. Założono, że podstawowe ramy przestrzenne dla NSRR tworzy przyjęta przez RM Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, gdy plany zagospodarowania przestrzennego województw powinny przede wszystkim być harmonizowane z zapisami strategii wojewódzkich. Biorąc pod uwagę początkowy okres tworzenia systemu programowania polityki regionalnej w Polsce należy przypuszczać, że pełną zgodność, w procesie szerokich konsultacji i uzgodnień, dokumenty strategiczne i operacyjne będą osiągały stopniowo w ciągu kilku najbliższych lat.

12. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego uwzględnia wyniki analiz, diagnoz, prognoz i hipotez sporządzanych przez instytucje publiczne, jednostki naukowe oraz indywidualnych ekspertów. Przy jej opracowaniu szczególnie wnikliwie przeanalizowane zostały doświadczenia Polski ze współpracy z Unią Europejską, OECD i innymi instytucjami międzynarodowymi oraz krajami należącymi do tych organizacji. Szczególne znaczenie miał dorobek Zespołów Zadaniowych: ds. Rozwoju Regionalnego w Polsce oraz ds. Polityki Strukturalnej w Polsce, ściśle współdziałających z Komisją Europejską, przedstawicielstwami jej krajów członkowskich, Bankiem Światowym oraz innymi międzynarodowymi organizacjami. Dorobek tych zespołów może być wykorzystany dopiero teraz, w warunkach stworzonych przez długo oczekiwaną reformę terytorialnej organizacji kraju.

13. Prace nad sformułowaniem NSRR, mimo wykorzystania ww. dostępnych źródeł informacji i ocen diagnostycznych, prowadzone były ze świadomością istnienia znacznego pola niepewności wynikającego z niedostatecznej bazy diagnostycznej i prognostycznej. W szczególności dotyczy to tempa procesu integracji europejskiej oraz terminu przystąpienia Polski do UE, tempa i efektów procesu decentralizacji, w tym decentralizacji finansów publicznych. Za daleko niewystarczającą uznać należy bazę diagnostyczną w sferze rozwoju regionalnego, uwzględniającą nowy kształt terytorialnej organizacji państwa. Poszerzenie i pogłębienie bazy analityczno-informacyjnej będzie istotnym warunkiem prowadzenia przez państwo polityki regionalnej zgodnie z regulacjami ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego oraz standardami UE w tej sferze.

14. Zagrożenia realizacji NSRR wynikają: ze zbyt powolnego tworzenia efektywnego systemu koordynacji środków finansowych pozostających w gestii innych ministrów, niedostatecznej ilości środków finansowych przekazanych do dyspozycji ministrowi właściwemu ds. rozwoju regionalnego, opóźnień w budowie systemu programowania, monitorowania, kontroli i ewaluacji polityki rozwoju regionalnego, a co za tym idzie niemożności spełnienia warunków wstępnych umożliwiających uzyskanie środków przedakcesyjnych i strukturalnych, braku postępów w dalszej decentralizacji finansów publicznych i zwiększaniu dochodów własnych samorządów terytorialnych, co może mieć wpływ na ograniczenie możliwości wyboru zadań i zapewnienia współfinansowania programów rozwoju regionalnego ze źródeł regionalnych i lokalnych.

W celu określenia głównych kierunków polityki regionalnej państwa niezbędne jest dokonanie analizy sytuacji społecznej i gospodarczej Polski oraz jej województw w odniesieniu do sytuacji krajów członkowskich Unii Europejskiej, krajów do niej kandydujących oraz poszczególnych ich regionów.

Do oceny sytuacji Polski na tle Unii Europejskiej wykorzystano dwie podstawowe grupy wskaźników stosowanych w praktyce funduszy strukturalnych przy ocenie stanu gospodarczego regionów oraz przy określaniu ich potencjału rozwoju. Są to wskaźniki powiązane z produktem krajowym brutto (PKB) oraz dotyczące rynku pracy.

Polska gospodarka, pomimo zwolnienia tempa rozwoju w ostatnich dwóch latach wywołanego wewnętrznymi i zewnętrznymi uwarunkowaniami, nadal charakteryzuje się wysokim tempem wzrostu. PKB w 1999 roku wzrósł, w stosunku do 1998 roku, o 4,1% (w 1998 roku o 4,8%), przewyższając ok. 2-krotnie średnie tempo wzrostu krajów "piętnastki". Począwszy od roku 2000 przewidywany jest wzrost PKB na poziomie ok. 5%.

Pomimo systematycznego wzrostu PKB w Polsce, szybszego niż w krajach UE, różnica w poziomie rozwoju pomiędzy Polską a krajami Unii Europejskiej nadal pozostaje znaczna. W UE średni poziom PKB na mieszkańca (wg parytetu siły nabywczej PKB na 1 mieszkańca) wyniósł w 1998 roku 19,8 tys. USD, a w Polsce ok. 7,6 tys. USD (4,1 tys. USD według kursu walut). Stanowiło to około 38% średniego poziomu PKB na mieszkańca Wspólnoty Europejskiej (podobnie jak w roku 1997). Dla porównania w roku 1990 wskaźnik ten wyniósł około 30%. Dystans rozwojowy Polski do najsłabiej rozwiniętych krajów Unii Europejskiej, tj. Grecji i Portugalii, pozostaje duży - średni poziom PKB w tych krajach w stosunku do średniej UE, mierzony według parytetu siły nabywczej, wyniósł w roku 1998 odpowiednio 68,9% i 72,7%.

Wg danych EUROSTAT-u średni poziom PKB na mieszkańca, obliczony zgodnie z metodologią używaną do określania obszarów problemowych polityki strukturalnej UE, w latach 1995-97 wyniósł w Polsce zaledwie 34% średniego poziomu PKB krajów "piętnastki", gdy np. w Hiszpanii - 79%, Portugalii - 71%, Grecji - 66%. Wśród krajów kandydujących do UE poziom PKB na mieszkańca w Polsce jest także stosunkowo niski. Polska ma niższe wskaźniki niż Słowenia (66%), Czechy (64%), Węgry (47%) i Słowacja (44%).

Na relatywnie niski poziom PKB w Polsce istotny wpływ wywiera struktura jego tworzenia. Pomimo tendencji spadkowej udział rolnictwa i leśnictwa w tworzeniu PKB w Polsce nadal pozostaje wysoki (w roku 1999 ok. 3,9% -wobec 2,3% w UE), aczkolwiek jest niższy niż w Portugalii (5%) i Grecji (16%). Jednocześnie występuje wysoki poziom zatrudnienia w tym sektorze - ponad 27% ogółu pracujących w gospodarce narodowej (wobec ok. 5% w UE). Udział przemysłu i budownictwa w wypracowaniu wartości dodanej wynosi w Polsce około 35,8% (ok. 30% w UE), a usług 59,3% (ok. 66% w UE). Sektor prywatny wytwarza 62,9% wartości dodanej (1998) i jednocześnie zatrudnia około 76% ogółu pracujących.

Pozytywną tendencją, pozwalającą utrzymać wysoki wskaźnik wzrostu gospodarczego, jest znaczny (kilkakrotnie szybszy niż przyrost PKB) wzrost nakładów inwestycyjnych, który nastąpił w ostatnich pięciu latach (od 2,4% w 1993 r. do 22,2% w 1997 r.). W latach 1998-99 tempo wzrostu nakładów inwestycyjnych uległo jednak spowolnieniu i wyniosło odpowiednio 15,3% oraz 6,0%. Najwyższą dynamikę wzrostu nakładów inwestycyjnych w 1999 roku wykazał sektor usług, w tym w szczególności przedsiębiorstwa handlu (o 33,6% w stosunku do 1998 r.), transportu, gospodarki magazynowej i łączności (wzrost o 16,6%) oraz pośrednictwa finansowego (o 14,0%). W roku 1999 nakłady brutto na środki trwałe stanowiły ok. 25,8% PKB, gdy w roku 1996 tylko 20,8%. Udział akumulacji w PKB w Polsce jest wyższy niż w większości krajów UE (26,7% w 1999 r. wobec 14-25% w UE), jednak w warunkach ogromnych potrzeb rozwojowych polskiej gospodarki wydaje się zbyt niski.

Mimo znacznego przyrostu nakładów inwestycyjnych występuje relatywnie niski poziom innowacyjności polskiej gospodarki. Udział nakładów na prace badawczo-rozwojowe w Polsce w roku 1998 (0,73% PKB wobec 2% w UE), mimo niskiej wartości, jest porównywalny lub wyższy niż w najsłabiej rozwiniętych krajach Unii: Hiszpania - 0,88%; Portugalia - 0,65%; Grecja - 0,48% lub wśród krajów kandydujących: Czechy - 1,07%, Węgry - 0,67%. Środki te wspomagają w większej części niż w innych krajach badania podstawowe (w Polsce 34,5% w 1998 r., 12% w Irlandii w 1993 r.), a w mniejszej przeznaczane są na prace rozwojowe (39,7% w Polsce, a 52% w Irlandii).

Systematycznie spada w Polsce liczba zgłoszeń patentowych, chociaż tempo tego spadku ulega spowolnieniu: w 1998 spadek wyniósł 1,4% w stosunku do roku poprzedniego, w 1997 - 5,3%, w 1996 - 10,7%. Ogólna liczba zgłoszeń patentowych przypadająca na 100 tys. mieszkańców wyniosła w Polsce w 1997 roku 6, gdy np. w Niemczech 55, Szwecji 47. Niewielki postęp nastąpił w Polsce w latach 1990-97 w produkcji wyrobów nowych i zmodernizowanych - udział wartości produkcji sprzedanej tych wyrobów w ogólnej wartości produkcji sprzedanej wzrósł z 3,0% w 1990 r. do 8,2% w 1998 r. Niezadowalające jest także tempo zmian w zakresie udziału w ogólnej produkcji przemysłowej wyrobów będących nośnikami postępu technicznego. Ich udział w ogólnej wartości produkcji sprzedanej wyrobów przemysłowych (liczonej w cenach bieżących) był w 1998 r. (11%) tylko nieznacznie wyższy niż w roku 1989 (10,3%). Udział eksportu wyrobów wysokiej techniki w eksporcie ogółem wynosił w 1998 r. - 2,4%. Na tym samym poziomie kształtował się ten wskaźnik dla Portugalii w 1993 r., a dla Grecji wynosił on 2,1%, przy średniej Unii Europejskiej - 12%. Relatywnie niskie pozostają (pomimo systematycznego realnego wzrostu w ostatnich latach) także nakłady w dziedzinie rozwoju i modernizacji infrastruktury transportowej, telekomunikacyjnej i szkolnictwa wyższego. Udział wydatków na sektor transportu w budżecie państwa spadł z 5,02% w 1990 roku do 1,93% w 1999 roku, przy czym udział nakładów inwestycyjnych na transport w nakładach inwestycyjnych ogółem spadł odpowiednio z 1,86% do 0,54%. Nakłady inwestycyjne z budżetu państwa na transport zmniejszyły się z 32,9% w 1990 r. do 27,8% w 1999 r. (nie jest to jednak całość nakładów na transport, gdyż część pokrywana jest przez samorządy).

Czynnikiem unowocześnienia gospodarki jest napływ kapitału zagranicznego. Jest on nośnikiem nowych technologii i organizacji pracy wpływających na konkurencyjność. W wielu przypadkach celem inwestorów jest jednak tylko udział w rynku krajowym, a realizacja takiej polityki przez inwestorów zagranicznych nie wpływa na wzrost eksportu i bilansu płatniczego kraju. Przy rosnących z każdym rokiem inwestycjach zagranicznych ich łączna wartość wyniosła do końca 1999 r. prawie 39 mld USD (tylko w roku 1999 - 8,3 mln USD). Z danych UNCTAD wynika, że udział Polski w łącznej kwocie zaangażowanego zagranicznego kapitału w Europie Środkowej i Wschodniej w 1999 roku wyniósł 36,0%, natomiast Czech - 17,0%, Rosji - 14,0%, Węgier - 8,8%, Rumunii - 7,0%, Chorwacji - 4,0%, a pozostałych krajów - 14,0%. W wielkości inwestycji zagranicznych na 1 mieszkańca Polska ustępuje w tym regionie Węgrom, Słowenii i Estonii. Według wstępnych danych za 1999 rok wartość tego wskaźnika dla Węgier wyniosła ponad 2.000 USD, gdy dla Polski 1.007 USD.

Udział eksportu w PKB stanowił w 1999 roku około 26,6% (w UE od około 16 do 75%). Udział Polski w handlu światowym pozostaje na niskim poziomie i wynosi około 0,9% w imporcie i 0,5% w eksporcie (1998), przy jednoczesnej niekorzystnej strukturze towarowej. W latach 1990-1998 udział gospodarki polskiej w światowym imporcie i eksporcie wzrósł odpowiednio z 0,3% do 0,9% i 0,4% do 0,6%. Największym partnerem handlowym Polski jest Unia Europejska, na którą przypada ponad 70% eksportu i około 65% importu. Deficyt obrotów z zagranicą stanowił w roku 1999 około 7,5%¹ PKB. Stopa inflacji ulegała systematycznemu obniżaniu, jej wielkość z końca 1999 r. wynosząca 7,3% (w 1998 r. - 8,6%) znacznie jednak przekraczała wielkości notowane w poszczególnych krajach członkowskich UE. Poziom deficytu budżetowego kształtował się w Polsce w 1999 r. na poziomie 2,1% PKB - wobec ok. 1,5% w UE, dług publiczny natomiast stanowił ok. 50% PKB (w UE 71,2%).

Bez pracy na koniec roku 1999 pozostawało 2,4 mln osób. Stopa bezrobocia wynosząca 13,0% przewyższała średnią unijną, która wynosiła 10,4%. W stosunku do roku 1997, w którym zanotowano najniższy poziom stopy bezrobocia w Polsce w ostatniej dekadzie, oznacza to wzrost o około 3 punkty procentowe. Stopa bezrobocia jest jednak nadal niższa niż w roku 1993, gdy notowany był najwyższy poziom bezrobocia - 16,4%. Najliczniejszą grupę bezrobotnych stanowią osoby młode do 24 roku życia (około 58%, w UE 9,3%, ale w odniesieniu do młodzieży do 24 roku życia), a blisko 40% ogółu bezrobotnych pozostawało bez pracy rok i dłużej (w UE ok. 50%). W związku z niską produktywnością rolnictwa i restrukturyzacją sektorów przemysłowych istnieje ponadto duże, wynoszące około 1,2 mln osób bezrobocie ukryte (w tym 0,9 mln osób w rolnictwie).

Podsumowując, można stwierdzić, że stan i struktura gospodarki, problemy przekształceń przemysłu i rolnictwa skutkujące wysokim poziomem bezrobocia strukturalnego, w tym ukrytego, wpływają, na niski poziom rozwoju i konkurencyjności Polski. Świadczy o tym syntetyczny wskaźnik PKB na mieszkańca (wg parytetu siły nabywczej), niski w stosunku do poziomu średniej PKB w Unii Europejskiej, jak i poszczególnych krajów kandydujących. Utrzymujący się stabilny wzrost gospodarczy oraz wiążący się z tym systematyczny wzrost popytu wewnętrznego (mimo niskiego poziomu innowacyjności produkcji, wpływającej na pogorszenie konkurencyjnej pozycji na rynku wewnętrznym i w eksporcie) powoduje jednak, że Polska modernizuje gospodarkę i unowocześnia strukturę społeczno-gospodarczą. Rodzi to perspektywy w horyzoncie średnioterminowym dla stopniowego wzrostu stopnia spójności ekonomicznej i społecznej z krajami Unii Europejskiej oraz sprostania presji procesów globalizacji.

Rzetelna ocena konkurencyjności przestrzeni Polski oraz stopnia zróżnicowań międzyregionalnych dokonywana na poziomie województw (odpowiadających wyznaczonym przez EUROSTAT w krajach Unii Europejskiej regionom NUTS II²) jest podstawowym warunkiem wyznaczania realnych celów polityki regionalnej państwa. Oceny takie, aczkolwiek z reguły fragmentaryczne, są przedmiotem wielu prac i analiz dokonywanych przez lub na zlecenie administracji państwowej, samorządowej oraz ośrodków i instytutów naukowych. W niniejszym rozdziale dokonano jedynie próby syntetycznego podsumowania najważniejszych zjawisk, które decydują o stopniu konkurencyjności województw w stosunku do regionów europejskich oraz wyznaczają ich perspektywy rozwojowe.

Ludność Polski w końcu 1999 roku osiągnęła 38,7 mln. W roku 1999 zanotowano po raz pierwszy w okresie powojennym ujemne tempo przyrostu ludności - liczba ludności ogółem zmniejszyła się o 13 tys. Do najludniejszych województw należą: mazowieckie i śląskie (ponad 4,8 mln mieszkańców). Najmniej ludności mają województwa lubuskie i opolskie (1 mln). Tendencję spadkową liczby ludności w latach 90. wykazują województwa: łódzkie, śląskie, świętokrzyskie oraz opolskie. Relatywnie wysokim tempem przyrostu ludności charakteryzują się województwa pomorskie i małopolskie. Średnio na 100 mężczyzn przypada w Polsce 106 kobiet (w UE 105) i poziom ten utrzymuje się już od kilkudziesięciu lat. Gęstość zaludnienia w latach 90. ustabilizowała się na poziomie ok. 123-124 osób na 1 km² (nieznacznie przekracza średnią UE, wynoszącą 116 osób na 1 km²). Zróżnicowanie gęstości zaludnienia jest znaczne i wynosi na poziomie województw 1:6,6. Najwyższa gęstość zaludnienia jest w uprzemysłowionym województwie śląskim (397 osób na km²), a najniższa w województwie warmińsko-mazurskim (60) i podlaskim (61).

W miastach mieszka 61,8% ludności, przy czym najbardziej zurbanizowane są województwa: śląskie (80%), dolnośląskie, zachodniopomorskie oraz pomorskie (poniżej 70%); relatywnie najsłabiej - podkarpackie, świętokrzyskie i lubelskie (poniżej 50%). Od początku lat dziewięćdziesiątych zmniejsza się napływ ludności ze wsi do miast. Szacuje się, że w 1999 roku saldo migracji między obszarami miejskimi i wiejskimi było najniższe w okresie powojennym. W ostatnich latach obserwuje się również zjawisko zmniejszania się liczby mieszkańców wielkich aglomeracji miejskich na korzyść ich satelitów.

Poziom rozwoju gospodarczego mierzony PKB na mieszkańca (dane z roku 1998) wykazuje znaczne zróżnicowanie przestrzenne: najwyższy osiągnęło województwo mazowieckie - 20,9 tys. zł (o 41% więcej niż średnio w kraju), a najniższy województwo lubelskie - 10,4 tys. zł (o 27,5% mniej). Wysokim poziomem rozwoju charakteryzują się również województwa: śląskie i wielkopolskie. Obszar o najniższym poziomie PKB na mieszkańca tworzy obecnie pięć województw: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, warmińsko-mazurskie oraz świętokrzyskie, skoncentrowanych w północno-wschodniej i południowo-wschodniej części kraju. Stosunek wartości maksymalnej do minimalnej wskaźnika PKB na mieszkańca wynosił niespełna 1:2,1; podobnie jak w krajach Unii Europejskiej (rozpiętość zróżnicowań międzyregionalnych na poziomie jednostek NUTS II, najbardziej zbliżonych pod względem wielkości do polskich województw, wynosi przeciętnie 1:2).

Z obliczeń EUROSTATU, dotyczących poziomu PKB na mieszkańca dla regionów NUTS II Unii Europejskiej i krajów kandydujących w latach 1995-1997, wynika, że poziom rozwoju najsilniejszego gospodarczo w Polsce województwa mazowieckiego (którego PKB na mieszkańca wyniósł 49% średniej UE), opowiada w przybliżeniu poziomowi najbiedniejszych zamorskich regionów krajów europejskich, takich jak: Azory (50%), Martynika (50%). Najbiedniejsze regiony (dane za 1997 rok) na kontynencie europejskim to Ipeiros i Voreio Aigaio (Grecja - odpowiednio 43% i 51%), Extremadura (Hiszpania - 55%), Acores (Portugalia 51%). Regiony: Pragi, Bratysławy i Budapesztu były w latach 1995-97 jedynymi obszarami krajów kandydujących, w których poziom PKB na mieszkańca przekroczył poziom 75%.

Obszarami gospodarczo najsłabszymi w odniesieniu do regionów Unii Europejskiej, a także krajów Europy Środkowej, były województwa: świętokrzyskie, lubelskie, podlaskie, podkarpackie i warmińsko-mazurskie (PKB mieścił się w przedziale 24-26% średniej UE). Poziom PKB na mieszkańca w tych województwach jest wyraźnie niższy od poziomu, który był obserwowany w najbiedniejszych regionach Grecji, Portugalii i Hiszpanii w momencie akcesji tych krajów do UE. I tak np. poziom PKB na mieszkańca w momencie przystąpienia do Unii Europejskiej w najbiedniejszym regionie Portugalii - Alentejo wynosił 37% (w 1986 r.), Hiszpanii - Extremadura 44% (1986 r.) i Grecji Voreio Aigaio 44% (1986 r. - brak danych za rok akcesji 1981). Projekcja wzrostu PKB w Polsce, bez uwzględnienia interwencji strukturalnej, wskazuje, że najbiedniejsze województwa w Polsce poziom 40% średniej unijnej mogłyby osiągnąć około 2012 (przy założeniu rozwoju w tempie średniej krajowej).

Sieć kolejowa ulega systematycznemu skracaniu (w latach 1991-1998 o 11,5%). Obecnie jej długość wynosi 23.210 km, co daje gęstość linii kolejowych na poziomie 7,4 km/100 km² i przewyższa wartość średnią dla Unii Europejskiej równą ok. 5 km/100 km². Występują znaczne różnice w gęstości sieci kolejowej pomiędzy Polską zachodnią i wschodnią, na korzyść tej pierwszej. Ponad 95% to linie normalnotorowe, zelektryfikowane w 52%. Linie kolejowe podstawowego krajowego i międzynarodowego znaczenia, zwłaszcza zlokalizowane w europejskich korytarzach transportowych, wymagają modernizacji i dostosowania do standardów europejskich. W latach 1991 i 1998 przewozy towarowe i pasażerskie uległy obniżeniu, odpowiednio o 27% i 49%.

Sieć drogowa w Polsce jest dobrze rozwinięta, liczy 364,3 tys. km, z czego ponad 240 tys. km (67,1%) to drogi o nawierzchni twardej. Wskaźnik gęstości dróg o nawierzchni twardej wynosi 78,2 km/100 km² i stanowi 67% średniej dla Unii Europejskiej (116 km/100 km²). Długość autostrad (264 km) w przeliczeniu na 1.000 km² wynosi zaledwie ok. 0,85 km, przy średniej dla UE ok. 16 km. Udział dróg o nawierzchni twardej jest stosunkowo mały w województwach Polski północnej (warmińsko-mazurskie, pomorskie i podlaskie). Najkorzystniej sytuacja kształtuje się w województwach Polski południowej (śląskie, małopolskie, dolnośląskie i świętokrzyskie). Znaczna część dróg jest jednak niskiej jakości i wymaga modernizacji lub zmiany nawierzchni.

Transport lotniczy. W latach 1991-1998 transport ten charakteryzował się dużą dynamiką wzrostu przewozów. W 1998 r. przewieziono 2.632 tys. pasażerów, tj. o ok. 53,5% więcej niż w 1990 r., z czego 85% w komunikacji międzynarodowej. Stanowi to jednak zaledwie znikomy procent ruchu lotniczego w Unii Europejskiej. Największe znaczenie dla obsługi pasażerów mają lotniska w Warszawie (blisko 2,5 mln pasażerów, tj. 90% wszystkich w Polsce) oraz w Krakowie, Gdańsku, Wrocławiu, Poznaniu i Katowicach. Te porty obsługują loty międzynarodowe.

Telekomunikacja. W ostatnich latach nastąpił istotny rozwój branży telekomunikacyjnej. Gęstość telefoniczna wzrosła z 78 abonentów na 1.000 mieszkańców w 1989 roku do 260,5 w 1999 roku (w 1998 r. - 228). Wskaźnik ten w innych krajach Europy kształtował się następująco: we Francji 583, w Niemczech 566, w Grecji 525, w Austrii 502, w Hiszpanii 417, w Portugalii - 413. System telefonii przewodowej w Polsce jest znacznie zróżnicowany terytorialnie. Największa dostępność telekomunikacyjna występuje w województwie mazowieckim, najmniejsza w województwach: podkarpackim, świętokrzyskim i warmińsko-mazurskim, przy czym ubogą infrastrukturą telekomunikacyjną wyraźnie charakteryzują się tereny wiejskie. Liczba abonentów telefonii komórkowej na 100 mieszkańców wynosiła w 1999 roku 10, gdy w Portugalii wynosi 48, w Grecji 38. W Polsce przypada 40,8 użytkowników Internetu na 1.000 mieszkańców.

Środowisko naturalne. Od 1990 roku nastąpiło istotne zmniejszenie presji na środowisko i znaczna poprawa stanu środowiska. W latach 90. emisja pyłów do powietrza zmniejszyła się o 57%, związków siarki o 48, a związków azotu o 28%, co spowodowało zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, szczególnie w regionach uprzemysłowionych. Z ponad 2,5 mln ton pyłów i gazów wyemitowanych w roku 1998 (z których pyły zneutralizowane były w 98,6%, a gazy w blisko 38%) ponad 56% wytworzyły województwa śląskie, łódzkie, małopolskie i mazowieckie. Stosunkowo najmniej zanieczyszczeń, zarówno pod względem produkcji ścieków, jak i gazów i pyłów, jest wytwarzane w województwach: lubuskim, podlaskim i warmińsko-mazurskim. Ilość nieoczyszczonych ścieków odprowadzanych do rzek spadła prawie o 70%, co poprawiło jakość wód w rzekach, szczególnie z punktu widzenia wskaźników fizyczno-chemicznych. W 1998 roku do wód powierzchniowych odprowadzono 9.843,5 hm³ ścieków przemysłowych i komunalnych, z czego oczyszczenia wymagało 2.801,9 hm³. Ponad 50% ścieków nie oczyszczonych odprowadzonych zostało w trzech województwach: śląskim, mazowieckim i kujawsko-pomorskim.

Zróżnicowanie przestrzenne wykazuje wyposażenie w sieć wodno-kanalizacyjną. Relatywnie najsłabiej są w nią wyposażone województwa Polski wschodniej i północno-wschodniej: lubelskie, podlaskie i warmińsko-mazurskie; najlepiej: śląskie, kujawsko-pomorskie, łódzkie i małopolskie.

Coraz bardziej racjonalne staje się także gospodarowanie odpadami, zwłaszcza przemysłowymi. Chociaż w pierwszym okresie transformacji do poprawy stanu środowiska przyczyniła się zauważalna recesja gospodarcza, to jednak już od początku 1992 roku poprawa ta ma miejsce przy utrzymującej się wysokiej stopie wzrostu gospodarczego, co oznacza zmniejszające się ilości zanieczyszczeń w przeliczeniu na jednostkę PKB.

Nadal jednak pozostało wiele "gorących problemów ekologicznych", a niektóre zagrożenia nawet zwiększają się. Narastającym problemem jest na przykład "emisja niska", szczególnie związana z intensywnym rozwojem motoryzacji.

Nakłady na infrastrukturę stanowią zwykle większość wydatków regionalnych, stąd stan infrastruktury i zanieczyszczenia środowiska determinuje często poziom niezbędnej pomocy regionalnej.

Ochrona zdrowia. Dostępność usług medycznych w Polsce, mierzona liczbą personelu medycznego (lekarzy, lekarzy-stomatologów, farmaceutów, pielęgniarek), a także liczbą łóżek w szpitalach na 10 tys. ludności, najlepsza jest w największych aglomeracjach i dużych miastach. Wskaźniki te charakteryzują się jednak stosunkowo niewielkim zróżnicowaniem regionalnym, a ich poziom zbliżony jest do poziomu krajów UE. W 1998 r. na 10 tys. ludności przypadało w Polsce 23,3 lekarzy (przy 15,6 w Wlk. Brytanii; 24,8 w Portugalii; 26,0 w Szwecji); 4,5 lekarzy stomatologów (przy 1,5 w Portugalii; 3,4 w Hiszpanii; 4,6 w Austrii; 4,7 w Holandii), 55,1 pielęgniarek (31,4 w Portugalii, 33,1 w Grecji, 41,3 w Hiszpanii, 50,6 w Austrii) oraz 53,1 łóżek w szpitalach ogólnych (35 w Danii; 33 w Irlandii; 42 w Hiszpanii, 55 w Holandii). Wskaźnik liczby aptek przypadających na 10 tys. mieszkańców, odzwierciedlający nie tylko dostęp do leków, ale także pośrednio potencjał kadry medycznej i farmaceutycznej, jest mało zróżnicowany przestrzennie - najlepiej wyposażone w apteki są województwa łódzkie i lubelskie, najsłabiej Pomorze Zachodnie, Warmia i Mazury oraz Mazowsze.

Przemysł (razem z budownictwem) wytwarza 35,8% wartości dodanej brutto (1998 r.). Najwyższym udziałem tego sektora w wartości dodanej charakteryzują się województwa śląskie i wielkopolskie, najniższym - lubelskie i podlaskie. W 1999 r. wartość produkcji sprzedanej krajowego przemysłu w województwach: mazowieckim, śląskim i wielkopolskim stanowiła 47,8% ogólnej produkcji przemysłowej kraju. Dla porównania grupa pięciu województw o najmniejszej wartości produkcji sprzedanej osiągnęła udział 12,9%.

Rolnictwo w 1998 r. tworzyło 4,9% wartości dodanej brutto, przy czym największym udziałem charakteryzują się województwa: lubelskie, podlaskie, wielkopolskie, opolskie i warmińsko-mazurskie. Sektor ten odznacza się znacznym przerostem zatrudnienia, rozdrobnieniem gospodarstw, niską efektywnością oraz niskim stopniem towarowości produkcji. Większość indywidualnych gospodarstw rolnych prowadzi działalność wyłącznie bądź głównie dla zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych rodzin związanych z danym gospodarstwem. Zaledwie 45,9% gospodarstw produkuje głównie lub wyłącznie na sprzedaż, najwięcej w województwach: kujawsko-pomorskim, podlaskim, wielkopolskim i warmińsko-mazurskim (powyżej 60%), najmniej w śląskim, małopolskim i podkarpackim (około 20% i mniej). Najwięcej użytkowników indywidualnych gospodarstw rolnych utrzymujących się tylko z pracy w swoim gospodarstwie było w województwach lubelskim, podlaskim i świętkorzyskim, a najmniej w województwach śląskim i lubuskim. Przeciętna ogólna powierzchnia gospodarstwa rolnego wynosiła 8,2 ha użytków rolnych, w tym indywidualnego gospodarstwa rolnego 6,9 ha użytków rolnych, przy czym ponad 56,5% polskich gospodarstw posiada powierzchnię od 1,01-4,99 ha, a tylko ok. 18,7% dysponuje powierzchnią większą niż 10 ha. Największe rozdrobnienie cechuje rolnictwo Polski południowo-wschodniej, w której jednocześnie jest największe zatrudnienie w tym sektorze.

Prywatyzacja. Źródłem dostępu do kapitału i często związanego z nim postępu jest prywatyzacja. Jej stopień jest nie tylko odzwierciedleniem przemian strukturalnych, ale i atrakcyjności inwestycyjnej. Realizacja procesu przekształceń w ujęciu terytorialnym jest zróżnicowana i w dużej mierze uwarunkowana liczbą przedsiębiorstw państwowych funkcjonujących na terenie danego województwa. Ogółem w latach 1990-1999 najwięcej przedsiębiorstw państwowych objęto przekształceniami na terenie województw: śląskiego (676), mazowieckiego (543) i dolnośląskiego (451), a najmniej - na terenie województw: świętokrzyskiego (142) i podlaskiego (148).

W latach 1990-1998 liczba pracujących w sektorze prywatnym wzrosła o 3,1 mln osób. Liczba pracujących w sektorze publicznym zmniejszyła się w tym samym okresie o 4,6 mln osób. W latach dziewięćdziesiątych zmieniła się również struktura pracujących według sektorów własności. Po uwzględnieniu przekształceń własnościowych w końcu 1998 roku pracujący w sektorze publicznym stanowili 30,8% (dla porównania w 1995 roku 38,6%, a w 1990 roku 52,1%) . Udział pracujących w sektorze prywatnym wyniósł odpowiednio 69,2%; 61,4%; 47,9%.

Rozwój sektora MSP. Gęstość rozmieszczenia MSP jest także miernikiem przedsiębiorczości, a tym samym perspektyw prowadzenia działalności gospodarczej. W latach 90. nastąpił dynamiczny wzrost sektora. Liczba spółek prawa handlowego i prowadzonych przez osoby fizyczne wzrosła do ponad 2 mln, w tym z udziałem kapitału zagranicznego do 40,9 tys. Wskaźnik liczby podmiotów gospodarczych na 1.000 mieszkańców wyniósł w 1998 r. średnio w Polsce 73,5, przy czym najwyższy poziom osiągnęły województwa: mazowieckie, zachodniopomorskie i dolnośląskie - powyżej 82, najmniejszy: opolskie, świętokrzyskie, podkarpackie i lubelskie - poniżej 60. Najwyższy odsetek spółek z udziałem kapitału zagranicznego, który w znacznym stopniu determinował wielkość nakładów inwestycyjnych w regionach, występował w województwach: lubuskim, zachodniopomorskim, mazowieckim, dolnośląskim i opolskim, najmniejszy w województwach: lubelskim, podlaskim, podkarpackim i świętokrzyskim.

Rozkład przestrzenny MSP wykazuje koncentrację w obrębie dużych aglomeracji miejskich oraz w okręgach o dobrze rozwiniętym i zróżnicowanym przemyśle. W 1998 r. województwami o największej liczbie małych i średnich przedsiębiorstw na 1.000 mieszkańców były województwa mazowieckie (56), zachodniopomorskie (52), łódzkie, lubuskie i pomorskie (48). Skupiały ponad 37% ogółu przedsiębiorstw tej wielkości. Także największy przyrost liczby MSP dotyczył województw już charakteryzujących się silną ich koncentracją związaną z aglomeracjami, które w latach 1994-98 skupiły ponad 1/3 (tj. pow. 600 tys. tych przedsiębiorstw). Niższy poziom rozwoju przedsiębiorczości cechuje województwa: lubelskie, podkarpackie, podlaskie i warmińsko-mazurskie.

Instytucje otoczenia biznesu. Zmiany gospodarcze przyczyniły się do intensywnego rozwoju instytucji wspierających rozwój przedsiębiorstw, tj. firm świadczących usługi finansowe, ubezpieczeniowe, doradcze, informacyjne i w zakresie obrotu nieruchomościami. Ilość tego typu firm na 10 tys. mieszkańców wykazuje znaczne zróżnicowanie regionalne. Najliczniej instytucje otoczenia biznesu powstają w województwie mazowieckim oraz województwach położonych wzdłuż granicy z Niemcami: dolnośląskim, zachoniopomorskim i lubuskim, najrzadziej w województwach: świętokrzyskim, lubelskim i podkarpackim.

Inwestycje zagraniczne. Rozwój gospodarczy regionów jest ściśle uzależniony od możliwości pozyskiwania i utrzymywania zdolności produkcyjnych. Atrakcyjność nie wyraża się tylko niskim kosztem produkcji/robocizny, ale jest wynikową szeregu czynników składających się na konkurencyjność. Według danych Państwowej Agencji Inwestycji Zagranicznych w 1999 r. napłynęło do Polski ogółem 8,3 mld USD bezpośrednich inwestycji zagranicznych, w tym tzw. inwestycji dużych (o wartości ponad 1 mln USD) na sumę 7,9 mld USD oraz tzw. małych - na sumę 370,0 mln USD. W porównaniu z rokiem 1998 oznacza to obniżenie wielkości napływów o 17,9% (w tym dużych o 17,6%, a małych aż o 24,4%).

Przestrzenna lokalizacja inwestycji zagranicznych w Polsce jest stabilna i nie wykazuje zmian strukturalnych, a jedynie zmiany ilościowe. Inwestorzy zagraniczni preferują regiony w znacznym stopniu zurbanizowane, z dobrze rozwiniętą infrastrukturą, zasobne w wykwalifikowane kadry pracownicze i z łatwym dostępem do obiektów biurowych i produkcyjnych. Województwa: mazowieckie (z 483 lokalizacjami), śląskie (268) i wielkopolskie (231) skupiły około 49,4% wszystkich inwestycji zagranicznych w kraju. Na końcu listy znajdują się województwa: lubuskie (z 43 lokalizacjami), opolskie (36) i podlaskie (31). Szczególnym rodzajem zachęt dla inwestycji zagranicznych są specjalne strefy ekonomiczne (SSE). Kapitał zagraniczny ulokowany w strefach stanowi 81,25% zainwestowanego tam kapitału. Najwięcej zainwestowano w Katowickiej SSE (2.921,7 mln zł), Legnickiej SSE (1.068,2 mln zł), Mieleckiej SSE (831 mln zł), Wałbrzyskiej SSE (388,8 mln zł). W pozostałych strefach udział kapitału zagranicznego nie przekraczał 20 mln USD. Świadczy to, że system zachęt (zwolnień i ulg podatkowych) jest za małym bodźcem do inwestowania na obszarach "jałowych", pozbawionych między innymi nowoczesnej infrastruktury.

Badania i rozwój. Dystans, jaki dzieli sferę badań i rozwoju w Polsce od krajów wysoko rozwiniętych zarówno pod względem poziomu i proporcji finansowania, struktury instytucjonalnej sfery badań i rozwoju oraz jej związków z gospodarką, jest nie mniejszy niż różnice w poziomie rozwoju gospodarczego i społecznego. Udział nakładów przeznaczonych na działalność badawczo-rozwojową, w stosunku do produktu krajowego brutto, jest porównywalny z poziomem nakładów ponoszonych w wielu krajach UE, jednak od kilku lat systematycznie spada liczba zgłoszeń patentowych i wzorów użytkowych, a udział przedsiębiorstw, które w ciągu ostatnich trzech lat wprowadziły co najmniej jedną innowację, kształtuje się poniżej średniej dla Unii Europejskiej (w latach 1994-1996 wyniósł on w Polsce 37,6% - wobec 50% średnio w UE). Istotną rolę w prowadzeniu działalności badawczo-rozwojowej odgrywają przedsiębiorcy. W Polsce udział przedsiębiorców jako źródła finansowania badań i rozwoju jest niski i wynosił w 1998 r. - 29,7%, przy średniej w Unii Europejskiej wynoszącej w 1995 r. - 62,1. Infrastruktura instytucjonalna niezbędna do prowadzenia badań i rozwoju jest w Polsce stosunkowo dobrze rozwinięta. W jej skład wchodzą szkoły wyższe, placówki PAN, jednostki badawczo-rozwojowe oraz przedsiębiorcy i prywatne instytuty badawcze. Funkcjonujące w Polsce od 2000 r. centra doskonałości są pozytywnym przykładem powstawania powiązań pomiędzy instytucjami badawczymi a przedsiębiorcami. W związku z lokalizacją ośrodków akademickich i naukowych istnieje jednak naturalna, znaczna dysproporcja w strukturze przestrzennej nakładów na działalność badawczo-rozwojową w Polsce. Istnieje bardzo silna koncentracja przestrzenna w zakresie nakładów na badania i rozwój. Ponad 43% środków wydanych w roku 1998 na działalność badawczo-rozwojową przypadło na województwo mazowieckie, a kolejne 18% na: śląskie i małopolskie. Najmniej na działalność badawczo-rozwojową przeznaczają województwa: opolskie, świętokrzyskie, lubuskie i podlaskie (łącznie ich udział wynosi 2,9%).

Turystyka. W latach 90. zanotowano wzrost zainteresowania Polską jako celem podróży, zarówno turystycznych, jak i biznesowych oraz handlowych. Zaowocowało to ponad 5-krotnym wzrostem liczby cudzoziemców odwiedzających Polskę. Liczba turystów korzystających z bazy noclegowej wzrosła od 1990 r. o blisko połowę i wyniosła w 1998 r. ponad 15,8 mln osób. Najliczniej odwiedzane przez turystów były tereny województw: małopolskiego, śląskiego, zachodniopomorskiego, pomorskiego, a także aglomeracja warszawska. Dostępność bazy turystycznej jest zróżnicowana regionalnie. W odniesieniu do hoteli wyższej klasy (które stanowią istotną miarę poziomu rozwoju regionu) jej gęstość w województwie śląskim jest 10-krotnie większa niż w woj. podlaskim. Biorąc pod uwagę liczbę hoteli przypadających na 10 tys. km², najlepiej sytuacja kształtuje się w województwach Polski południowej: śląskim, małopolskim i dolnośląskim, najsłabiej zaś w świętokrzyskim, lubelskim i podlaskim. Niskie wskaźniki w regionach z dużymi aglomeracjami miejskimi (mazowieckie, pomorskie, wielkopolskie i łódzkie) świadczą o znacznym niedoborze w tym zakresie.

Edukacja. Zaledwie ok. 7% społeczeństwa posiada wyższe wykształcenie (w UE 20%). Jednak liczba absolwentów uczelni wyższych wzrasta w szybkim tempie - w latach 1990-98 o ok. 310%. Poziom wykształcenia wykazuje znaczne zróżnicowanie regionalne, przy czym osoby z wyższym wykształceniem koncentrują się zwłaszcza w dużych aglomeracjach miejskich. Niski poziom wykształcenia ludności wiejskiej stanowi istotny problem oraz barierę przemian na wsi. Na wsi ponad 40% osób w wieku 15-24 lat i aż 45% w wieku 40-49 lat legitymuje się jedynie wykształceniem podstawowym. Sieć placówek szkolnictwa wyższego wraz z nauczycielami akademickimi nie jest równomiernie rozmieszczona - skupia się w największych miastach. Najwyższym wskaźnikiem liczby studentów na 1.000 mieszkańców charakteryzują się województwa: mazowieckie, zachodniopomorskie i małopolskie, najniższym: warmińsko-mazurskie, opolskie i podkarpackie.

Zatrudnienie i rynek pracy. Zatrudnienie w trzech podstawowych sektorach w UE kształtuje się następująco: sektor I-rolnictwo 5%, II-przemysł ok. 30% i sektor III-usługi ok. 65%. W Polsce w 1998 r. w sektorze I pracowało 27,4% ogółu zatrudnionych. Największy wskaźnik obserwuje się w regionach: lubelskim 50,1%, podkarpackim 45,6% i podlaskim 44,8%. W Unii Europejskiej najwyższe wskaźniki zatrudnienia w rolnictwie występują w regionach greckich Peloponez (43,4%) i Rytiki Ellada (41,5%).

W sektorze II pracowało 29% ogółu pracujących (największym zatrudnieniem charakteryzowały się w 1998 r. województwa śląskie i dolnośląskie), odpowiednio w Unii: Stuttgart (43,8%), Tubingen (42,9%). W sektorze usług 43,8% (najwięcej - powyżej 50% w województwach: zachodniopomorskim, pomorskim, lubuskim i dolnośląskim, najmniej - około 30% w świętokrzyskim i podkarpackim). W Unii najwyższym zatrudnieniem w sektorze usług charakteryzują się Ceuta y Melilla (92,6%) i Bruksela (83,2%).

Problemem towarzyszącym wprowadzeniu mechanizmów wolnorynkowych oraz procesom restrukturyzacji gospodarki stało się bezrobocie. Po gwałtownym wzroście w początkowym okresie przemian liczba bezrobotnych zaczęła spadać, osiągając poziom 10,4% w 1998 roku. Następnie znów zaczęła wzrastać i na koniec 1999 roku wyniosła 13,0%. Tendencja rosnąca zaistniała we wszystkich województwach. Najwyższą stopą bezrobocia charakteryzowały się województwa: zachodniopomorskie i lubuskie (po 17,5%), kujawsko-pomorskie (16,6%) oraz warmińsko-mazurskie (22,8%), najniższą zaś województwa: mazowieckie (9,6%), śląskie (9,9%), małopolskie (10,3%) i wielkopolskie (10,7%). W UE najwyższym wskaźnikiem bezrobocia (dane za rok 1997) charakteryzował się region Reunion (36,8%) oraz Andaluzja (32%) przy średniej 28,1% dla 10 regionów o najwyższym wskaźniku. Najniższy poziom bezrobocia zanotowano w Luksemburgu 2,5%, przy średniej 3,6% dla 10 regionów NUTS II o najniższym wskaźniku.

Wysoki poziom bezrobocia o charakterze strukturalnym w województwach Polski północnej jest w znacznej mierze konsekwencją upadku bazy ekonomicznej małych miast oraz państwowych gospodarstw rolnych. Od początku lat dziewięćdziesiątych stopa bezrobocia stale przekracza w niektórych powiatach w tych województwach 20%. W okresie grudzień 1998 do grudnia 1999 r. najbardziej dynamiczny wzrost stopy bezrobocia występował w województwach dotychczas o niskim wskaźniku (wielkopolskie, śląskie, małopolskie), co świadczy m.in. o niezakończonych procesach przekształceń strukturalnych. Około 40% bezrobotnych pozostaje bez pracy ponad rok i dłużej (w UE 49%), najwięcej (ok. 45% - 1999 r.) w województwach warmińsko-mazurskim i podkarpackim (odpowiednio w UE - w 1997 r. - we Włoszech Campania 79,3% i Sycylia 73,7%), najmniej (poniżej 34%) w lubuskim i śląskim (w UE - Salzburg 4,3%).

Konkurencyjność regionów zdeterminowana jest szeregiem różnych czynników, m.in. omawianymi wcześniej: innowacyjnością regionu mierzoną nakładami na B+R i udziałem przedsiębiorstw w tych nakładach oraz udziałem wartości produkcji sprzedanej wyrobów nowych i zmodernizowanych w produkcji sprzedanej przemysłu, zgłoszeniami patentów i nowych wzorów, napływem inwestycji bezpośrednich niosących nowe technologie, rozwojem sektora MSP, dostępnością infrastruktury, dostępnością wykwalifikowanych kadr, ale także poziomem produktywności i towarzyszącymi mu wysokimi wskaźnikami zatrudnienia. Najwyższe wskaźniki produktywności (mierzone poziomem PKB w stosunku do liczby zatrudnionych) notują województwa: mazowieckie, śląskie, pomorskie, dolnośląskie i wielkopolskie. Najniższe dotyczą województw: świętokrzyskiego, lubelskiego, podkarpackiego i podlaskiego. Wysoki wskaźnik zatrudnienia, stanowiący miernik aktywności ekonomicznej ludności, występuje w województwie mazowieckim, a także małopolskim, wielkopolskim, lubelskim i podlaskim. Niskim stopniem aktywności cechują się województwa lubuskie i warmińsko-mazurskie. Wskaźniki aktywności ekonomicznej w wielu wypadkach nie znajdują odzwierciedlenia w produktywności (woj. lubelskie, podlaskie). Ma na to wpływ struktura działowo-gałęziowa pracujących, gdzie dominacja nieefektywnego sektora rolniczego obniża produktywność, a tym samym konkurencyjność niektórych regionów.

Reasumując, w skali kraju najwyższą konkurencyjnością i poziomem rozwoju charakteryzują się województwa: pomorskie, wielkopolskie, mazowieckie, małopolskie i śląskie. Swą silną pozycję zawdzięczają wysokiemu poziomowi i efektywności sektora produkcyjnego, potencjałowi zasobów ludzkich oraz stosunkowo dobrze rozwiniętej infrastrukturze. Wyraźnie najsłabszymi, ze względu na poziom i efektywność rozwoju, stan infrastruktury jak i poziom życia, są województwo świętokrzyskie oraz województwa tzw. "ściany wschodniej": warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie. Charakteryzują się one mało efektywnym rolnictwem, przy jednoczesnym niedorozwoju usług i przemysłu, oraz niską jakością zasobów ludzkich. Tym zjawiskom towarzyszy niski wskaźnik urbanizacji i zaangażowania kapitału zagranicznego. Te województwa wymagają głębokich przekształceń strukturalnych. Dla obrazu przestrzennego zróżnicowania Polski istotne znaczenie mają także zróżnicowania wewnątrzwojewódzkie. W skali kraju największym zróżnicowaniem wewnętrznym charakteryzuje się województwo mazowieckie, ponadto śląskie oraz województwa Polski południowo-wschodniej. Wybrane zjawiska mające wpływ na konkurencyjność regionów w układzie powiatów i grup powiatów prezentują mapy 24 i 25.

Diagnoza zróżnicowania poziomu rozwoju województw oraz względnego poziomu ich konkurencyjności implikuje poniższe wnioski:

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jest szansą uzyskania postępu w funkcjonowaniu gospodarki rynkowej, zapewnienia stabilności demokratycznego porządku, budowania społeczeństwa obywatelskiego, zwiększenia bezpieczeństwa kraju, a także daje możliwość pełnego uczestnictwa w dyskusjach nad kształtem politycznym Europy. To także szansa dla regionów i polityki rozwoju regionalnego kraju. Doświadczenia państw członkowskich UE wskazują, że polskie regiony będą mogły osiągnąć szybszy wzrost gospodarczy i zatrudnienia m.in. poprzez poprawę jakości siły roboczej oraz lepsze wyposażenie w podstawową infrastrukturę. Szansą dla polityki rozwoju regionalnego kraju będzie zasilenie jej budżetu środkami pomocowymi UE, zarówno przedakcesyjnymi, jak i strukturalnymi, a także wzrost jej efektywności, głównie dzięki racjonalizacji wydatkowania dostępnych zasobów finansowych oraz zaangażowaniu w proces programowania i wdrażania programów rozwoju regionalnego szerokich kręgów społeczeństwa.

Polska, deklarując zamiar przystąpienia do struktur wspólnotowych i rozpoczynając proces negocjacyjny z Unią Europejską, zobowiązała się do przyjęcia jej dorobku prawnego, w tym także w zakresie polityki regionalnej i koordynacji instrumentów strukturalnych. Prawodawstwo Wspólnoty w tym obszarze nie wymaga dokonania bezpośredniej transpozycji do polskiej legislacji. Wyznacza ono jedynie ramy (zasady) funkcjonowania polityki strukturalnej UE, a w gestii państw członkowskich leży ich wdrożenie - zgodnie z własnymi systemami instytucjonalnymi, prawnymi i finansowymi. Wymogi związane z procesem dostosowawczym Polski w tej dziedzinie stwarzają konieczność uznania celów i zasad polityki strukturalnej UE oraz ścisłe powiązanie celów i zasad polityki rozwoju regionalnego naszego państwa z unijnymi, a także budowę sprawnego systemu administracyjnego i dostosowanie do standardów UE zasad i procedur programowania, finansowania, monitorowania, wprowadzenia zasad ewaluacji pomocy oraz kontroli wydatkowania środków publicznych. Taka wola została wyrażona przez rząd polski w stanowisku negocjacyjnym w obszarze "Polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych", przyjętym przez Radę Ministrów w listopadzie 1999 r.

Cel polityki rozwoju regionalnego w Polsce, w perspektywie średniookresowej (do 2006 r.), musi uwzględniać cele polityki strukturalnej określone w traktatach oraz regulacjach funduszy strukturalnych na lata 2000-2006. Zgodnie z artykułem 158 Traktatu Amsterdamskiego modyfikującego Traktat z Maastricht i Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie, "w celu wspierania swojego wszechstronnego, harmonijnego rozwoju, Wspólnota rozwija i kontynuuje działania prowadzące do wzmacniania swojej spójności ekonomicznej i społecznej. W szczególności Wspólnota zmierza do zredukowania zróżnicowania w poziomie rozwoju regionów oraz zacofania niektórych regionów i wysp, łącznie z obszarami wiejskimi".

Podstawowym instrumentem finansowym służącym realizacji powyższych dążeń są fundusze strukturalne i Fundusz Spójności. Interwencja publiczna koncentrowana jest na ściśle określonych obszarach i dokonuje się w ramach szczegółowych celów funkcjonalnych. Obszarami koncentracji są, zgodnie z obowiązującą w UE nomenklaturą jednostek terytorialnych do celów statystycznych - NUTS, jednostki NUTS II i NUTS III. W okresie programowym 2000-2006 przyjęto trzy cele. Głównym obszarem interwencji i koncentracji środków Funduszy Strukturalnych są regiony, o najniższym, w skali Wspólnoty, poziomie rozwoju społeczno-gospodarczym. Kryterium ich identyfikacji jest poziom produktu krajowego brutto (PKB) na mieszkańca dla jednostki NUTS II mniejszy od 75% średniej unijnej. Działania podejmowane na tych obszarach mają na celu dynamizację ich rozwoju (cel 1). Obszary nie zaliczone do celu 1, a stojące przed wyzwaniami głębokiej restrukturyzacji społeczno-ekonomicznej objęte zostały celem 2, tj. działaniami ukierunkowanymi na przezwyciężenie problemów strukturalnych. Dotyczy to obszarów przemysłowych, usługowych, wiejskich, miejskich oraz zdominowanych przez rybołówstwo (wyznaczane są one jako jednostki NUTS III lub mniejsze, głównie w oparciu o wysokość stopy bezrobocia i strukturę zatrudnienia). Ponadto wszystkie obszary Unii nie zaliczone do celu 1 objęte są wsparciem w ramach działań ukierunkowanych na adaptację i modernizację systemów edukacyjnych, szkoleniowych i zatrudnienia (cel 3). Środki funduszy strukturalnych przeznaczone są także na realizację ukierunkowanych terytorialnie Inicjatyw Wspólnotowych (generalnie jednostki NUTS III): INTERREG - dotyczy współpracy przygranicznej, transnarodowej i międzyregionalnej, EQUAL - dotyczy międzynarodowej współpracy w dziedzinie przeciwdziałania wszelkim formom dyskryminacji na rynku pracy, LEADER dotyczy rozwoju obszarów wiejskich, URBAN - dotyczy gospodarczej i społecznej regeneracji miast i obszarów miejskich oraz działań innowacyjnych mających wspierać rozwój w oparciu o projekty pilotażowe i wymianę doświadczeń między regionami.

Cel generalny polityki strukturalnej Unii Europejskiej został odzwierciedlony w przepisach ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego. Dla polityki rozwoju regionalnego w horyzoncie średniookresowym wynika z niego przede wszystkim konieczność oddziaływania na wzmacnianie konkurencyjności wszystkich województw w Polsce w celu podwyższania poziomu życia ich mieszkańców, a także poświęcania wzmożonej uwagi obszarom przygranicznym oraz mającym szczególnie trudne warunki i możliwości rozwoju.

Warunkiem prowadzenia skutecznej polityki rozwoju regionalnego w Polsce będzie zintegrowanie w okresie przedakcesyjnym tych wszystkich kierunków w ramach jednego spójnego systemu programowania i realizacji. Szczególne znaczenie ma przy tym integracja programów współpracy przygranicznej z głównym nurtem polityki regionalnej z racji odmienności zasad i struktur implementacyjnych programu Phare-Spójność społeczno-gospodarcza oraz programu współpracy przygranicznej Phare-Crossborder.

Przy wyznaczaniu celów i wdrażaniu polityki regionalnej w Polsce muszą też być brane pod uwagę podstawowe zasady polityki regionalnej Wspólnoty, takie jak: geograficzna, przedmiotowa i finansowa koncentracja interwencji, wieloletnie programowanie, partnerstwo i subsydiarność oraz współfinansowanie. W okresie przedakcesyjnym ze względu na mniejsze środki, które Polska będzie mogła przeznaczyć na politykę rozwoju regionalnego, szczególne znaczenie będzie miało zachowywanie zasady koncentracji geograficznej i przedmiotowej interwencji publicznej dla osiągania maksimum efektów mnożnikowych. Niezbędne będzie także zapewnienie środków oraz przygotowanie i wdrożenie odpowiednich mechanizmów współfinansowania programów rozwojowych ze źródeł krajowych. Tym bardziej, że przystąpienie Polski do Unii Europejskiej otworzy możliwości uzyskania wsparcia z Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności łącznie w wysokości do 4% PKB rocznie, czyli do około 8% krajowych środków publicznych. Zasady polityki regionalnej UE stawiają beneficjentów wsparcia wobec konieczności współfinansowania programów pomocowych w wysokości co najmniej 25% ich kosztów realizacji. Oznacza to konieczność przeznaczania na politykę strukturalną co najmniej 1% PKB, czyli około 2% wszystkich środków publicznych państwa, a więc wielokrotnie więcej niż obecnie.

Kształtowanie instrumentów polityki regionalnej w Polsce musi ponadto uwzględnić przepisy prawa wspólnotowego w innych obszarach. Największe znaczenie dla ich kształtu i zasięgu oddziaływania mają w szczególności przepisy dotyczące prawa konkurencji, polityki społecznej oraz polityki ochrony środowiska.

W celu pełnego uczestnictwa w polityce strukturalnej UE i efektywnego wykorzystania instrumentów strukturalnych niezbędne jest zorganizowanie, jeszcze w okresie przedakcesyjnym (do końca 2002 r.), sprawnego systemu koordynacji, programowania, monitorowania i kontroli środków finansowych. W Partnerstwie dla Członkostwa do celów średniookresowych wspólnych działań z Unią Europejską zaliczono: zakończenie tworzenia podstaw prawnych polityki regionalnej, rozwój struktur administracyjnych i procedur budżetowych, instrumentów finansowych oraz mechanizmów monitorowania i kontroli umożliwiających uczestniczenie w programach strukturalnych Unii Europejskiej. Narodowy Program Przygotowania do Członkostwa w Unii Europejskiej podkreślił ważność zamierzeń zawartych w Partnerstwie dla Członkostwa, widząc w nich szansę zdynamizowania rozwoju społeczno-gospodarczego Polski i jej poszczególnych regionów¹.

Polityka rozwoju regionalnego jest integralnym elementem polityki strukturalnej państwa. Oznacza to, że cele i kierunki działań polityki regionalnej zostały określone w ścisłym związku z celami i priorytetami projektowanej oraz realizowanej polityki społeczno-gospodarczej, zarówno długo-, jak i średniookresowej. Związek ten dotyczy zarówno polityki makroekonomicznej, jak i poszczególnych polityk strukturalnych. Zasadniczy trzon dokumentów programowych Rządu tworzą:

Przesłanki makroekonomiczne i wskazania dla rozwoju regionalnego wynikają również z 5 średniookresowych strategii sektorowych, sporządzanych podobnie jak Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego do roku 2006. Są to:

Wskazania dla polityki rozwoju regionalnego wynikają również z innych dokumentów programowych rządu, takich jak:

Wymienione dokumenty pozwalają na identyfikację najistotniejszych makroekonomicznych i strukturalnych uwarunkowań polityki rozwoju regionalnego państwa.

Strategię rozwoju kraju w okresie pierwszego ćwierćwiecza określa dokument rządowy pod nazwą Polska 2025 - Długookresowa strategia trwałego i zrównoważonego rozwoju. Jako cel nadrzędny polityki rozwoju społeczno-gospodarczego przyjęto w niej zapewnienie dobrobytu polskich rodzin, wzmocnienia ich samodzielności materialnej oraz poczucia bezpieczeństwa. Ten strategiczny cel powstaje w ścisłym związku z tworzeniem podstaw do poprawy warunków rozwoju rodzin w Polsce, co jest istotą rządowego programu Polityka prorodzinna państwa. Podstawą osiągnięcia tego perspektywicznego celu jest zapewnienie polskiej gospodarce warunków do trwałego i zrównoważonego rozwoju, co oznacza konieczność integracji i korelacji aspektów ekonomicznych, społecznych i ekologicznych. Wszystkie aspekty tak rozumianego rozwoju muszą być przedmiotem zainteresowania i działań państwa, samorządów oraz podmiotów publicznych i prywatnych w aspektach horyzontalnych i regionalnych. Osiągnięcie celu nadrzędnego dokonywane będzie poprzez ukierunkowanie działań na najważniejszych obszarach decydujących o konkurencyjności gospodarki i poziomie życia mieszkańców. Do priorytetów zaliczono edukację, rozwój nauki, zaplecza badawczo-rozwojowego gospodarki oraz kultury. Inwestycjom w człowieka będą towarzyszyć działania na rzecz poprawy jakości życia. Jednym z priorytetów jest również ochrona środowiska przyrodniczego i uzyskania poczucia bezpieczeństwa materialnego oraz osobistego. Warunkiem realizacji wszystkich priorytetów jest modernizacja struktury gospodarczej.

Istotne znaczenie w unowocześnieniu gospodarki ma poprawa jej efektywności wyrażająca się we wzroście konkurencyjności i eksportu. Jednym z warunków umożliwiających unowocześnienie gospodarki jest natomiast podniesienie poziomu jej efektywności rozumianej jako zdolność przedsiębiorstw do wykorzystywania postępu w sferze technologii produkcji i organizacji zarządzania.

Wiodącą rolę w procesie unowocześniania gospodarki pełnić będzie restrukturyzacja tradycyjnych gałęzi przemysłu, rozbudowa infrastruktury oraz usuwanie barier wynikających z ograniczonych możliwości finansowania działalności małych i średnich przedsiębiorstw produkcyjnych i usługowych, które umożliwiają powstawanie trwałych miejsc pracy, zwłaszcza na obszarach wiejskich i w małych miastach.

Bardzo ważnym czynnikiem określającym warunki rozwoju kraju w pierwszym ćwierćwieczu XXI wieku jest stan środowiska przyrodniczego. Troska o środowisko będzie wyróżniać się w zintegrowanych działaniach sektorów gospodarczych i samorządów.

Dla polityki rozwoju regionalnego państwa w perspektywie średniookresowej zapisy długookresowej strategii trwałego i zrównoważonego rozwoju oznaczają konieczność umocnienia spójności przestrzennej, społecznej i ekologicznej kraju, poprzez:

W Strategii finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000-2010, zostały przyjęte dwa główne cele makroekonomiczne rozwoju społeczno-gospodarczego. Pierwszym jest zapewnienie warunków szybkiego rozwoju gospodarczego, czyli utrzymanie tempa rozwoju na poziomie 6-7% rocznie oraz stabilności makroekonomicznej. Umożliwi to stałe redukowanie luki rozwojowej między Polską a krajami Unii Europejskiej, budowanie międzynarodowej wiarygodności i konkurencyjności gospodarki oraz wzrost poziomu życia mieszkańców. Osiągnięcie tego celu jest możliwe, ponieważ efektywność gospodarki polskiej, mimo znacznych postępów w ostatnich latach, jest jeszcze wielokrotnie niższa od przeciętnej w Unii Europejskiej. Mamy jednocześnie szansę czerpania korzyści z adaptowania najlepszych znanych w świecie wzorców wysoko efektywnych metod wytwarzania i zarządzania oraz lepszych jakościowo produktów, a także unikania rozwiązań, które nie sprawdziły się w innych krajach. Wykorzystanie tej szansy możliwe jest tylko w warunkach polityki gospodarczej zapewniającej makroekonomiczną stabilność oraz szybkie powiększanie ilości i produktywności zasobów rzeczowych i kapitału ludzkiego.

Dźwignią wzrostu gospodarczego będzie również dokonanie zmiany strukturalnej w gospodarce polegającej na przekształceniu struktury zatrudnienia na korzyść branż produkujących wyroby wysoko przetworzone, przy jednoczesnym rozwoju usług (powodującym wzrost tego sektora w tworzeniu PKB i relatywne zmniejszenie udziału przemysłu przy tej samej wielkości produkcji). Możliwe to jest jedynie w warunkach przyspieszonej prywatyzacji przedsiębiorstw, głębokiej restrukturyzacji tych obszarów gospodarki, które negatywnie oddziaływają na produktywność kapitału i pracy. W efekcie tych i innych działań nastąpi zwiększenie podaży kapitału, a następnie udziału inwestycji krajowych z około 20% PKB aktualnie do około 30% PKB w przyszłości.

Za skalę i trwałość wzrostu gospodarczego, w tym podniesienie efektywności gospodarowania, w znaczącej mierze odpowiedzialna jest równowaga makroekonomiczna, której podstawy tworzyć mają stabilne, przejrzyste i przewidywalne warunki podejmowania decyzji gospodarczych na szczeblu mikro, umożliwiające najlepsze wykorzystanie potencjału kapitałowego i tworzące zachęty dla inwestycji zagranicznych.

Strategia finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000-2010 zakłada ograniczenie tempa wzrostu wydatków sektora publicznego. Równocześnie nastąpi zmiana ich struktury. W szczególności zakłada się:

Celem zaprojektowanej struktury wydatków sektora publicznego jest m.in. przyspieszenie procesu rozwoju niezbędnej infrastruktury oraz zapewnienie odpowiedniego współfinansowania funduszy przedakcesyjnych, a następnie strukturalnych UE.

W polityce rozwoju regionalnego państwa konieczność utrwalania wysokiego wzrostu gospodarczego przejawiać się będzie w dążeniu do poprawy konkurencyjności polskich regionów poprzez:

Drugim głównym celem społeczno-gospodarczym w okresie do 2010 roku jest wyraźne powiększenie zdolności i skłonności przedsiębiorstw do tworzenia produktywnych, trwałych miejsc pracy, tak aby możliwe było jak najlepsze wykorzystanie dostępnych zasobów pracy, a tym samym obniżenie bezrobocia jawnego i ukrytego w rolnictwie oraz innych działach gospodarki - i w ten sposób zwiększenie ekonomicznej samodzielności osób oraz rodzin. Łącznie do roku 2010 dla rozwiązania problemu bezrobocia należy utworzyć około 3-4 mln nowych miejsc pracy. Narodowa strategia wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich w latach 2000-2006 jako główny cel w tym obszarze określiła osiągnięcie wyższego zaangażowania ludności w procesie pracy, połączonego z równoczesnym podwyższeniem potencjału kwalifikacyjnego zasobów ludzkich. Osiąganie zwiększenia ilości miejsc pracy, a przez to wyższego zaangażowania ludności w proces pracy, wiąże się z poprawą trwałości zatrudnienia (zatrudnialności), rozwojem przedsiębiorczości, poprawą zdolności adaptacyjnej przedsiębiorstw i ich pracowników do warunków gospodarki rynkowej oraz ze wzmocnieniem polityk równości szans na rynku pracy.

Produktywność miejsc pracy wyraża się zarówno w koszcie utworzenia samego miejsca pracy, jak i w lepszym przygotowaniu zawodowym osób wykonujących pracę, co z kolei stanowi gwarancję większej trwałości zatrudnienia (zatrudnialności). Zwiększenie zdolności i skłonności przedsiębiorstw do tworzenia miejsc pracy jest ściśle powiązane ze stopniem realizacji celu pierwszego, tj. zapewnieniem gospodarce szybkiego i stabilnego rozwoju.

Zgodnie z prognozami przyjętymi w Narodowej strategii wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich zasoby pracy do zagospodarowania w okresie do 2006 r. wyniosą 2.070 tys. osób, w tym:

Wzrost popytu na nowe miejsca pracy w nadchodzącej dekadzie jest jednym z największych wyzwań, jakie stoją przed państwem i gospodarką. Paradoksalnie rozkład terytorialny tego popytu wskazuje na jego koncentrację w województwach najsłabiej zurbanizowanych. W województwach tych bowiem występuje jednocześnie największe bezrobocie ukryte na obszarach wiejskich oraz największy przyrost zasobów pracy.

Polityka rozwoju regionalnego państwa, podobnie jak polityka wielofunkcyjnego rozwoju wsi, musi w tym kontekście być zorientowana na tworzenie miejsc pracy poza rolnictwem. Powinno jej także towarzyszyć pobudzanie mobilności zawodowej i przestrzennej ludności w ogóle, a ludności regionów zagrożonych wysokim bezrobociem strukturalnym w szczególności. Wzrost zatrudnienia w miejscu występowania popytu nie może być bowiem traktowany jako cel bezwarunkowy. Nie chodzi o wspieranie tworzenia jakichkolwiek miejsc pracy, ale takich, które zapewnią odpowiednią skalę dochodów pracującym, będą wpływały na zwiększenia konkurencyjności gospodarki i poszczególnych regionów, a więc zagwarantują odpowiednią wydajność pracy.

Polityka rozwoju regionalnego państwa powinna przyczyniać się również do realizowania innych celów strukturalnych określonych w dokumentach i programach rządowych, uwzględniając zróżnicowaną strukturę społeczno-gospodarczą poszczególnych województw.

Poza Narodową strategią wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich wyraźne implikacje dla polityki rozwoju regionalnego zawarte są w:

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju jest kolejnym obszarem interwencji państwa, który istotnie warunkuje prowadzenie polityki rozwoju regionalnego. Podstawowym celem i jednocześnie zadaniem polityki przestrzennej państwa jest tworzenie korzystnych warunków rozwoju społeczno-gospodarczego kraju poprzez kształtowanie odpowiedniej struktury przestrzennej. Stąd też głównym założeniem Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest "dynamizacja rozwoju Polski otwartej na globalny i europejski system gospodarowania i przełamania w ten sposób zapóźnienia cywilizacyjnego". Przestrzeń polska ma być otwarta, konkurencyjna, innowacyjna, efektywna, czysta ekologicznie, zróżnicowana oraz politycznie zdecentralizowana.

Sposoby i zasady kształtowania przestrzeni polskiej określone w Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju mają istotne implikacje dla polityki rozwoju regionalnego państwa. W obliczu konieczności przyspieszenia procesów modernizacyjnych polskiej gospodarki efektywności nadano w Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju nadrzędne znaczenie wobec zadania równoważenia rozwoju kraju. W odniesieniu do przestrzeni oznacza to zgodę na koncentrację aktywności społeczno-gospodarczej w miejscach najkorzystniejszych dla rozwoju gospodarczego. Uniknięcie trwałej polaryzacji polskiej przestrzeni miałoby być osiągane poprzez:

Dla polityki rozwoju regionalnego państwa przyjęta koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju w powiązaniu z działaniami realizowanymi w ramach polityki horyzontalnej (strukturalnej) oznacza m.in.:

Na podstawie przeprowadzonej analizy uwarunkowań wynikających zarówno z sytuacji społeczno-gospodarczej Polski, jak i jej poszczególnych regionów, procesu integracji europejskiej, a także celów polityki wyznaczonych w podstawowych dokumentach programowych rządu, formułowane są główne wyzwania stojące przed polityką regionalną w Polsce w okresie do roku 2006:

Polityka rozwoju regionalnego państwa nie jest polityką autonomiczną. Będąc integralnym elementem polityki strukturalnej realizuje przyjęte przez rząd cele polityki społeczno-gospodarczej. W horyzoncie średniookresowym będzie przyczyniać się do szybkiego wzrostu gospodarczego, wzrostu konkurencyjności gospodarki, tworzenia nowych miejsc pracy, a przez to do zmniejszania bezrobocia, oraz wspomagać przekształcenia strukturalne, w szczególności w restrukturyzowanych obszarach, takich jak przemysł, transport, ochrona środowiska i rolnictwo. W horyzoncie długookresowym polityka regionalna będzie przyczyniać się do kształtowania konkurencyjnej, policentrycznej struktury przestrzennej Polski, wspomagać integralność terytorialną i tożsamość kulturową całego kraju, jak i poszczególnych regionów, oraz stwarzać podstawy do ekologicznie warunkowanego trwałego rozwoju.

Wyzwania te stwarzają konieczność prowadzenia polityki rozwoju regionalnego w taki sposób, aby osiągać cele rozwojowe państwa w warunkach znaczącej jego decentralizacji. Implikuje to potrzebę ukształtowania odpowiednich i trwałych mechanizmów współpracy oraz koordynacji, zarówno międzyresortowej, jak i w relacji rząd - samorząd. Niezbędne jest także wytworzenie instytucjonalnych mechanizmów włączania w proces programowania i realizacji polityki rozwoju regionalnego państwa możliwie szerokiego kręgu innych podmiotów - organizacji społecznych, naukowych, gospodarczych. Okres liczony od wejścia w życie do pełnego wdrożenia ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego będzie testem sprostania temu wyzwaniu.

Poziom rozwoju społeczno-gospodarczego Polski mierzony wartością produktu krajowego brutto na głowę mieszkańca według parytetu siły nabywczej walut w roku 1999 wyniósł zaledwie około 38% średniej unijnej. Polityka społeczno-gospodarcza, w tym działania podejmowane w ramach polityki regionalnej, powinny zapewnić wzrost zamożności wszystkich województw. Przy utrzymaniu dotychczasowych trendów wzrostu gospodarczego średni poziom PKB w Polsce na mieszkańca w roku 2006 może wynieść około 47% aktualnego poziomu Wspólnoty (przy założeniu tempa wzrostu 5% średniorocznie w Polsce, a w UE 2,5%). Oznacza to, że poziom PKB na mieszkańca, w stosunku do średniej UE, osiągnąć powinien w najsłabszym województwie świętokrzyskim ok. 33% oraz 71% w województwie mazowieckim. Wyzwaniem polityki regionalnej państwa w tym kontekście jest tworzenie warunków dla przyspieszenia procesów spójności społecznej i ekonomicznej z krajami i regionami Unii Europejskiej ponad prognozowany na gruncie polityki makroekonomicznej poziom.

Polska charakteryzuje się przeciętnym w skali europejskiej zróżnicowaniem poziomu PKB na głowę mieszkańca na poziomie województw. Większe różnice występują w zakresie poziomu bezrobocia, wyposażenia infrastrukturalnego, wykształcenia oraz zdolności do tworzenia i absorpcji innowacji. Różnice te jeszcze bardziej się uwidaczniają, jeśliby analizę przeprowadzać na poziomie podregionów - NTS III, czy też powiatów. Zarówno polityka makroekonomiczna, jak i koncepcja polityki zagospodarowania przestrzennego kraju wyznaczają prymat efektywności nakładów nad wyrównywaniem poziomu rozwoju, co może prowadzić do zwiększania się zróżnicowań przestrzennych. W warunkach wzrostu gospodarczego opartego na zwiększaniu efektywności gospodarowania zasobami polityka regionalna powinna przeciwdziałać nadmiernemu (nieakceptowanemu społecznie) wzrostowi zróżnicowań poprzez likwidowanie barier dla dyfuzji innowacji z obszarów wzrostu, ograniczanie skoncentrowanych przestrzennie najbardziej społecznie uciążliwych problemów, takich jak bezrobocie, oraz stymulowanie zdolności konkurencyjnej obszarów o mniej korzystnych warunkach rozwojowych, w pierwszym rzędzie poprzez wsparcie rozbudowy infrastruktury oraz rozwój zasobów ludzkich. Zróżnicowanie poziomu PKB na głowę mieszkańca na poziomie województw obecnie wynosi 1:2,1. Należy założyć, że na koniec okresu obowiązywania strategii proporcje te nie powinny ulec istotnemu pogorszeniu.

Powyższe wyzwania należy uzupełnić o przedsięwzięcia o charakterze organizacyjnym, bez których nie jest możliwe ich osiągnięcie:

Polityka regionalna państwa będzie mogła stać się efektywnym i integralnym elementem polityki rozwoju m.in. pod warunkiem budowy sprawnego systemu instytucjonalnego w pełni odpowiadającego wymogom prawa polskiego oraz regulacjom wspólnotowych instrumentów strukturalnych. System ten obejmuje zarówno administrację rządową na poziomie krajowym i wojewódzkim, jak i jednostki samorządu terytorialnego. W jego zakres wchodzi sfera programowania, monitorowania i kontroli finansowej, a docelowa sprawność systemu powinna zostać osiągnięta w momencie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

Decentralizacja państwa oraz tkwiące w niej możliwości związane z wykorzystaniem potencjału struktur terytorialnych do wspomagania procesów rozwojowych są nadal, w szczególności na poziomie regionalnym, wykorzystane w małym stopniu. Polityka regionalna państwa powinna wspomagać stopniowe zwiększanie ilości środków własnych oraz racjonalizację użytkowania środków publicznych przez samorządy terytorialne, tak aby mogły one efektywnie wykorzystywać możliwości stworzone przez reformę ustrojową państwa i współuczestniczyć w kształtowaniu i realizacji ogólnonarodowej polityki rozwoju. Konsekwentnemu ograniczaniu musi także ulegać zakres spraw operacyjnych, rozstrzyganych na szczeblu centralnym. Decentralizacja odpowiedzialności w tych sprawach sprzyjać będzie umocnieniu strategicznej i regulacyjnej funkcji centrum. Cele i priorytety polityki rozwoju regionalnego państwa stanowią ofertę, której przyjęcie przez władze regionalne spowoduje uruchomienie współdziałania i wsparcia dla nich.

W warunkach głębokiej decentralizacji państwa i procesu integracji europejskiej polityka rozwoju regionalnego w Polsce musi być realizowana przy zachowywaniu podstawowych zasad europejskiej polityki strukturalnej oraz wymogów wynikających z ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego.

Na szczeblu krajowym i wojewódzkim polityka rozwoju regionalnego jest prowadzona w oparciu o wieloletnie strategie, programy i plany rozwojowe, a tam, gdzie jest to uzasadnione potrzebami społeczności lokalnych - na poziomie subregionalnym (powiatów lub ich grup). Programowanie rozwoju regionalnego ma charakter kompleksowy i komplementarny, co wymusza ścisłą koordynację procesu programowania na szczeblu centralnym (minister właściwy ds. rozwoju regionalnego), jak i regionalnym (zarząd województwa). Koordynacja dotyczy zarówno działań podejmowanych w ramach polityki regionalnej, jak i działań związanych z realizacją poszczególnych polityk strukturalnych (sektorowych), które wywołują skutki przestrzenne.

Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego stanowi podstawę dla interwencji państwa w przebieg procesów rozwojowych w województwach, określając jej programowe, instytucjonalne i finansowe ramy. Stanowi również odniesienie dla dokumentów przygotowywanych na innych szczeblach zarządzania państwem oraz podstawę dla przygotowania programu wsparcia określającego szczegółowo procedury i mechanizmy polityki regionalnej państwa oraz warunki wsparcia programów rozwoju przygotowywanych przez wszystkie województwa, a także innych programów z zakresu rozwoju regionalnego, takich jak np. Inicjatywa Wspólnotowa INTERREG dla rozwoju współpracy przygranicznej, współpracy międzynarodowej w zakresie planowania przestrzennego oraz współpracy pomiędzy miastami i regionami UE. Zgodnie ze stanowiskiem negocjacyjnym w obszarze "polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych" Polska, spodziewając się objęcia całego terytorium celem 1 polityki strukturalnej Wspólnoty, przygotowuje Narodowy Plan Rozwoju (NPR). Określi on cele, priorytetowe działania oraz ramy instytucjonalne i finansowe działań strukturalnych państwa. Przygotowanie NPR umożliwi wynegocjowanie i przygotowanie przez Komisję Europejską Podstaw Wsparcia Wspólnoty (Community Support Framework - CSF), które określą zaangażowanie Unii Europejskiej w realizację zamierzanych przez Polskę działań. Każdy priorytet zidentyfikowany w CSF (a także w NPR) powinien być wdrażany zasadniczo za pomocą jednego programu operacyjnego. Przewiduje się przygotowanie kilku programów o charakterze sektorowym i 16 programów operacyjnych rozwoju regionalnego, dla których jednym z głównych punktów odniesienia będzie niniejsza Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego.

Biorąc pod uwagę ograniczoną ilość środków finansowych polityka rozwoju regionalnego państwa koncentruje działania interwencyjne na zdefiniowanym geograficznie terytorium (obszary wsparcia) oraz ustala hierarchię priorytetów odpowiadającą ważności sformułowanych celów, przypisując im odpowiednie ramy finansowe. Stosowanie zasady koncentracji wyraża się także poprzez różnicowanie na wyznaczonych obszarach problemowych (obszarach wsparcia) maksymalnego poziomu pomocy publicznej dla przedsiębiorców (według "mapy regionalnej" przygotowanej na podstawie ustawy o dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców) ora