______

3.1.1.  Ogólne społeczno-gospodarcze uwarunkowania obszaru geograficznego

3.1.2.  Wyniki w sektorze rolnym, leśnym i żywnościowym

3.1.3.  Środowisko i gospodarka gruntami

3.1.4.  Gospodarka wiejska i jakość życia

3.1.5.  Leader

5.3.1.  Oś 1 Poprawa konkurencyjności sektora rolnego i leśnego

Szkolenia zawodowe dla osób zatrudnionych w rolnictwie i leśnictwie

Ułatwianie startu młodym rolnikom

Renty strukturalne

Korzystanie z usług doradczych przez rolników i posiadaczy lasów

Modernizacja gospodarstw rolnych

Zwiększanie wartości dodanej podstawowej produkcji rolnej i leśnej

Poprawianie i rozwijanie infrastruktury związanej z rozwojem i dostosowaniem rolnictwa i leśnictwa

Uczestnictwo rolników w systemach jakości żywności

Działania informacyjne i promocyjne

Grupy producentów rolnych

5.3.2.  OŚ 2 Poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich

Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW)

Program rolnośrodowiskowy (Płatności rolnośrodowiskowe)

Zalesianie gruntów rolnych oraz zalesianie gruntów innych niż rolne

Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzanie instrumentów zapobiegawczych

5.3.3.  OŚ 3 Jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki wiejskiej

Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej

Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw

Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej

Odnowa i rozwój wsi

5.3.4.  OŚ 4 LEADER

Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju

Wdrażanie projektów współpracy

Funkcjonowanie lokalnej grupy działania, nabywanie umiejętności i aktywizacja

13.1.1.  Upowszechnianie wiedzy ogólnej na temat Programu

13.1.2.  Przekazywanie beneficjentom Programu szczegółowych informacji dotyczących warunków i zasad udzielania pomocy

13.1.3.  Zapewnienie odpowiedniej i aktualnej informacji o Programie instytucjom, którym powierzono wdrażanie

13.3.1.  Informowanie o roli Wspólnoty oraz rezultatach osiąganych w trakcie realizacji Programu

13.3.2.  Przekazywanie informacji o Programie i jego rezultatach oraz wkładzie Wspólnoty instytucjom zaangażowanym we wdrażanie strategii komunikacyjnej

Załączniki 1     Wykaz obszarów ONW

Załącznik 2      Obszary sieci NATURA 2000

Załącznik 3      Obszary szczególnie narażone (OSN)

Załącznik 4      Kategoryzacja zagrożenia pożarowego lasów Polski na poziomie III NTS

Załącznik 5      Ocena ex-ante projektu Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013

Załącznik 6      Prognoza oddziaływania na środowisko projektu Programu Rozwoju Obszarów 2007-2013

Załącznik 7      Lista wskaźników bazowych związanych z celami

Lista wskaźników bazowych związanych z kontekstem

Załącznik 8      Podstawowe wymagania określone w art. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1782/2003 (Minimalne normy obowiązujące rolników na podstawie rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 marca 2007 r. w sprawie minimalnych norm (Dz. U. Nr 46, poz. 306)

Załącznik 9      Szczegółowy wykaz produktów lub grup produktów objętych pomocą finansową na wspieranie grup producentów rolnych

Załącznik 10     Szczegółowy opis pakietów rolnośrodowiskowych oraz kalkulacja wysokości płatności rolnośrodowiskowej

Załącznik 11     Podstawowe wymagania dla Programu Rolnośrodowiskowego (Podstawa kalkulacji płatności)

Załącznik 12     Zasady opracowywania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy w kontekście zalesień

Orientacyjny skład gatunkowy upraw leśnych wprowadzanych na grunty rolne w ramach działania Zalesianie gruntów rolnych oraz zalesianie gruntów innych niż rolne

Załącznik 13     Regionalizacja przyrodniczo-leśna Polski

Potrzeby i preferencje zalesieniowe gmin wg Krajowego Programu Zwiększania Lesistości (KPZL)

Załącznik 14     Kalkulacja płatności dla działania "Zalesienie gruntów rolnych i zalesienie gruntów innych niż rolne"

Załącznik 15     Tabela dotycząca pomocy państwa, którą należy dołączyć do każdego programu rozwoju obszarów wiejskich

Załącznik 16     Lista partnerów uczestniczących w procesie konsultacji PROW 2007-2013

Załącznik 17     Schemat przepływu informacji w ramach Krajowej Sieć Obszarów Wiejskich

Program będzie realizowany w latach 2007-2013 na terenie całego kraju. Podstawą realizacji założeń strategicznych Programu, opisanych w Krajowym Planie Strategicznym Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, będą działania na rzecz rozwoju obszarów wiejskich w ramach czterech osi priorytetowych. Wszystkie te działania będą współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz ze środków krajowych przeznaczonych na ten cel w ustawie budżetowej.

Polska, w wyniku II wojny światowej, odniosła ogromne straty w ludności (około 6 mln), jak i majątku oraz części terytorium. Pomimo tego, że Polska znalazła się w grupie krajów zwycięskich, pozostawała pod wpływem Związku Radzieckiego, co na dziesięciolecia przesądziło o kierunkach i możliwościach rozwoju ekonomicznego i społecznego.

Do tej pory, Polska odrabia skutki zapóźnień gospodarczych oraz braku swobód demokratycznych, m.in. poprzez realizowanie szeregu strategii i polityk Unii Europejskiej, przede wszystkim w dziedzinie przemysłu, transportu, infrastruktury, rolnictwa czy ochrony środowiska, ale również w dziedzinach związanych z utrwalaniem struktur społecznych, opartych na demokratycznych podstawach. Przy czym należy podkreślić, że zmiany związane z transformacją, przez większość społeczeństwa postrzegane pozytywnie, dla części społeczeństwa niosą ze sobą wiele niepokojących zjawisk, takich jak ubóstwo, konieczność dostosowywania się do zmieniających się okoliczności, kulturowych, społecznych oraz socjalnych, co szczególnie trudne jest w przypadku najstarszych grup wiekowych oraz wśród ludności wiejskiej.

Rzeczpospolita Polska jest krajem nizinnym. Blisko 96% jej terytorium położone jest poniżej 350 m n.p.m., a jedynie 2,9% - na wysokości powyżej 500 m n.p.m. Jednocześnie Rzeczpospolita Polska jest krajem zróżnicowanym przestrzennie pod względem warunków przyrodniczych i klimatycznych, stanu rozwoju gospodarczego, w tym wiodących gałęzi gospodarki, które determinują poziom życia i perspektywy funkcjonowania jej mieszkańców. Wiele regionów posiada charakter rolniczy i z sektorem rolnym wiąże się podstawowa działalność gospodarcza.

Dysproporcje w rozwoju lokalnym obszarów wiejskich przyczyniły się do opracowania narzędzi pozwalających prawidłowo je charakteryzować oraz kwalifikować. Najprostsze i powszechnie przyjęte definicje obszarów wiejskich posługują się kryterium demograficznym i są oparte na liczebności populacji zamieszkującej dany teren oraz na kryterium gęstości zaludnienia lub na prostym podziale administracyjnym wieś-miasto.

Obszary wiejskie w Rzeczypospolitej Polskiej stanowią 93,2% powierzchni kraju, ich znaczenie z punktu widzenia ekonomicznego, społecznego jak i środowiskowego jest ogromne.

W Rzeczypospolitej Polskiej obszary wiejskie definiowane są jako tereny położone poza granicami administracyjnymi miast, co oznacza, że są to gminy wiejskie lub części wiejskie gmin miejsko-wiejskich¹. Wydzielenie części gmin miejsko-wiejskich, tj. miasta i obszaru wiejskiego, które posiadają odrębne identyfikatory terytorialne, pozwala na gromadzenie i przedstawianie danych statystycznych w podziale na miasto i wieś. Definicja obszarów wiejskich, w uzasadnionych przypadkach, może być poszerzona o niewielkie ośrodki miejskie, ściśle powiązane funkcjonalnie z obszarami wiejskimi.

Pomimo tego, że powyższa definicja oparta jest na administracyjnym podziale kraju, to w warunkach polskich w dużej mierze odpowiada ona określeniu obszarów wiejskich zgodnie z metodologią OECD² czy Eurostat³. Zgodnie z takimi podejściami, obszary wiejskie stanowiłyby w Polsce odpowiednio 91,0% oraz 85,7% (Tabela 1).

Tabela 1. Obszary wiejskie w Polsce w 2005 r.

 

 

Źródło: Charakterystyka obszarów wiejskich w 2005 r. GUS 2006

Należy pokreślić, że z uwagi na występowanie powiązań gospodarczych, funkcjonalnych i społecznych terenów wiejskich z ośrodkami miejskimi powyższe definicje stanowią jedynie umowny kontekst i należy je traktować jako wskaźnik.

Obszary wiejskie w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich to miejscowości znajdujące się w granicach administracyjnych:

Dla niektórych działań Programu zostanie wprowadzone ograniczenie terytorialne, w zakresie możliwości realizacji niektórych projektów.

Rzeczpospolitą Polską zamieszkuje 38.157 tys. osób, co stanowi 8,3% ogółu ludności Unii Europejskiej (UE-25). Na obszarach wiejskich mieszka 38,6% ogółu ludności, tj. 14.733 tys. osób, w tym 7.334 tys. mężczyzn i 7.399 tys. kobiet. Należy podkreślić, że Polska dysponuje dużym potencjałem ludnościowym, w UE-25 zajmuje szóste miejsce pod względem liczby ludności.

Miejscowości wiejskie są bardzo zróżnicowane pod względem liczby mieszkańców:

-   15% liczy mniej niż 100 mieszkańców;

-   66% od 100 do 500 mieszkańców;

-   13% od 500 do 1.000 mieszkańców;

-   tylko 6% powyżej 1.000 mieszkańców.

Udział ludności wiejskiej zróżnicowany jest regionalnie: od 21,4% w województwie śląskim do 59,6% w województwie podkarpackim (Tabela 2). Tradycyjna rodzina wiejska żyje zwykle w strukturach wielopokoleniowych. Gospodarstwa domowe składające się z 5 lub więcej osób stanowią 24,5% wszystkich gospodarstw domowych na wsi, natomiast w miastach stanowią jedynie 9,0%.

Tabela 2. Ludność Rzeczypospolitej Polskiej - stan na 31 grudnia 2005 r.

 

 

Źródło: GUS 2006

W 2005 roku średnia gęstość zaludnienia w Rzeczypospolitej Polskiej wynosiła 122 osoby/km², przy czym w miastach wskaźnik ten wynosił 1.098 osób/km², a na obszarach wiejskich 51 osób/km² (GUS, 2006).

Polska wieś ukształtowana historycznie charakteryzuje się rozproszoną siecią osadniczą, tym samym liczy ok. 53 tys. miejscowości wiejskich, w tym 42,8 tys. wsi oraz 10,2 tys. kolonii i osad. Przeciętna wielkość pod względem ludności wynosi 277 mieszkańców przypadających na 1 miejscowość wiejską, przy czym w wielu miejscowościach liczba ta nie przekracza 100 osób. Warunki te nie sprzyjają utrzymywaniu w nich żywotności społecznej. Duża liczba małych miejscowości charakteryzujących się często rozproszoną zabudową skutkuje znaczącym wzrostem kosztów budowy oraz eksploatacji infrastruktury technicznej, dostępności usług publicznych oraz nie sprzyja ich żywotności społeczno-kulturowej. Największe rozproszenie wiejskiej sieci osadniczej - poniżej 120 miejscowości na 1.000 km² - występuje w regionie północno-wschodnim i południowo-wschodnim oraz w woj. opolskim. Natomiast największe zagęszczenie występuje w Polsce centralnej - ponad 225 miejscowości na 1.000 km². Ponad 80% miejscowości wiejskich liczy do 500 mieszkańców, z tego 15% mniej niż 100 osób.

W porównaniu z innymi krajami europejskimi ludność Polski jest nadal młoda (w sensie demograficznym), jednakże mediana wieku zwiększa się z każdym rokiem; na początku lat 90-tych wynosiła 34 lat dla kobiet i 31 lat dla mężczyzn, w 2005 r. - odpowiednio około 39 lat oraz 35 lat.

Średnia wieku mieszkańca wsi wynosi prawie 35 lat. Relacja liczby ludności w wieku nieprodukcyjnym do ludności w wieku produkcyjnym wynosi ok. 65 (w mieście 52).

Na wsi w latach 2000-2005 zwiększył się odsetek ludności w wieku produkcyjnym⁴ - z 56,8% do 60,7% (w miastach z 63,3% do 66,1%). Całkowita liczba ludności w tym wieku zwiększyła się o ok. 7% (w miastach ok. 3%), a czynnikami szybszego wzrostu na wsi były wyższa dzietność rodzin wiejskich oraz znaczne zmniejszenie się migracji do miast w minionym 15-leciu. Szacuje się, że w kolejnych latach odsetek osób w wieku produkcyjnym na obszarach wiejskich wzrośnie, aby w 2015 roku wynieść 63,7%. Natomiast na terenach miejskich zaznaczy się spadek odsetka osób w wieku produkcyjnym - przewiduje się, że w 2015 roku wyniesie 63,2% (prognoza GUS 2003).

W latach 2000-2005 na terenach wiejskich zmniejszył się udział osób w wieku przedprodukcyjnym⁵ - z 27,6% do 23,8% (w miastach z 22,4% do 18,5%), głównie na skutek trwającego spadku urodzeń. Równocześnie z prognoz GUS wynika, że w następnych latach odsetek osób w wieku przedprodukcyjnym będzie w dalszym ciągu zmniejszał się zarówno na obszarach wiejskich jak i miejskich aby w 2015 roku osiągnąć poziom odpowiednio 17,2% oraz 15,2%.

Odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym⁶ na wsi w latach 2000-2005 nie zmienił się, i w 2005 roku wyniósł 15,4% (w miastach wzrósł z 14,3% do 15,4%), a różnica wynika z wchodzenia w wiek poprodukcyjny generacji, które w młodości masowo migrowały do miast. Z prognoz GUS wynika, że w kolejnych latach odsetek osób w wieku poprodukcyjnym będzie wzrastał zarówno na wsi jak i w mieście. Szacuje się, że wartość tego wskaźnika w 2015 roku dla obszarów wiejskich wyniesie 19,1% natomiast dla miasta 21,6%.

Z uwagi na fakt, iż Polska posiada znaczący odsetek osób w wieku do 35 lat, przewiduje się, że w latach 2007-2013 liczba osób, które ukończą 18 rok życia i potencjalnie mogą rozpocząć działalność na rynku pracy wyniesie blisko 3.531 tys. osób w tym 1.598 tys. osób na obszarach wiejskich (Tabela 3).

Tabela 3. Struktura wieku i płci mieszkańców - stan na 31 grudnia 2005 r.

 

 

Źródło: GUS 2006

Na terenie Rzeczypospolitej Polskiej zachodzą procesy migracyjne, mające istotny wpływ na sytuację obszarów wiejskich. Począwszy od 2000 roku obserwuje się większy napływ ludności z miast na wieś niż odpływ ze wsi do miast (Tabela 4). Zjawisko to było szczególnie widoczne w 2002 r. Jak szacuje GUS trend w kolejnych latach będzie się utrzymywał (odsetek mieszkańców wsi z 38,3% w 2002 roku może wzrosnąć aż do 42,6% w 2030 roku)⁷. Wynika to z wielu przyczyn, jak np. osiedlania się na wsi ludności miejskiej, zahamowania odpływu mieszkańców wsi do pracy w miastach, powrotu na wieś osób tracących pracę, zmian statusu miejscowości.

Można wskazać, że pojawiła się nowa kategoria mieszkańców wsi, którzy stają się rezydentami lub przedsiębiorcami wiejskimi. Z reguły reprezentują oni zamożną grupę społeczeństwa. Osiedlają się najczęściej na terenach wokół wielkich aglomeracji oraz wzdłuż głównych szlaków komunikacyjnych. Przynoszą oni (z miasta) nowy anonimowy typ relacji międzyludzkich społeczeństwa. Pojawienie się nowych mieszkańców wsi stanowi często czynnik poważnie zmieniający strukturę i relacje wewnętrzne w ramach typowych wiejskich wspólnot.

Tabela 4. Migracje wewnętrzne na pobyt stały między miastem i wsią i migracje zagraniczne ludności wiejskiej w latach 1995-2005

 

 

Źródło: GUS

W odróżnieniu do migracji wewnętrznych, migracje zewnętrzne działały jako czynnik zmniejszający liczbę ludności wiejskiej. W latach 2000-2005 migracje ze wsi na pobyt stały w innych krajach wyniosły netto - 17,7 tys. osób (emigracja 31,4 tys. , imigracja 13,7 tys.). Do 2004 r. liczba wyjazdów za granicę na pobyt stały - wbrew obawom - stopniowo zmniejszała się.

Otwarcie rynków pracy niektórych krajów UE, wysoka różnica płac między Polską a UE-15, wyższe kwalifikacje młodzieży stają się bodźcami do podejmowania decyzji o emigracji. Trudno dziś przesądzić, jaka część migrantów potraktuje swój pobyt za granicą jako czasowy, a ilu pozostanie na stałe. Ponadto należy zaznaczyć, że z jednej strony można liczyć na napływ kapitału pochodzącego z zarobków migrantów i ich doświadczenie wyniesione z pracy za granicą, z drugiej zaś powstaje zagrożenie, popularnie określane drenażem mózgów (Program Operacyjny Kapitał Ludzki).

Lokalizacja terenów wiejskich, biorąc pod uwagę oddalenie od obszarów miejskich czy głównych sieci drogowych, w tym międzynarodowych i krajowych, jest jednym z czynników wywierających silny wpływ na konkurencyjność tych obszarów.

Tereny wiejskie zlokalizowane w pobliżu aglomeracji miejskich (szczególnie dużych) charakteryzują się wyższym poziomem rozwoju w odniesieniu do pozostałych obszarów. Na ogół aglomeracje pełnią rolę biegunów rozwoju, co prowadzi do sytuacji, w której na obszarach wiejskich zlokalizowanych w pobliżu dużych miast coraz słabszą rolę odgrywa rolnictwo, a zaczynają nabierać znaczenia funkcje nierolnicze jak np. handel i usługi. Taki stan rzeczy prowadzi do zaniku dotychczasowego krajobrazu i architektury. Tym samym rozwój mieszkalnictwa i innych funkcji gospodarczych wypiera rolnictwo z obszarów podmiejskich w kierunku peryferii.

Duża aktywność gospodarcza obszarów sąsiadujących z miastami oraz dynamiczny rozwój budownictwa na tych terenach przekłada się na relatywnie wyższe dochody własne gmin, w porównaniu z gminami położonymi peryferyjnie.

W Rzeczypospolitej Polskiej coraz większego znaczenia zaczyna nabierać proces suburbanizacji, który prowadzi do wzrostu funkcji mieszkalnej na obszarach wiejskich. Szczególnie zjawisko to nasila się w strefach podmiejskich dużych miast, dlatego też tam dynamika rozwoju mieszkalnictwa jest największa. Z uwagi na to obszary wiejskie sąsiadujące z dużymi aglomeracjami lub znajdujące się w miejscu przebiegu głównych ciągów komunikacyjnych są obecnie miejscem powstawania osiedli mieszkaniowych czy domów jednorodzinnych. Pojawienie się nowych domów czy osiedli nierzadko przyczynia się do zachwiania dotychczasowej architektury tych obszarów.

Na ogół proces suburbanizacji dotyczy osób wykształconych oraz zamożnych, które często przenoszą na te tereny siedziby własnych przedsiębiorstw. Tym samym pojawienie się na tych obszarach nowych mieszkańców przyczynia się do poprawy stanu infrastruktury zarówno technicznej i społecznej.

Ponadto na obszarach podmiejskich można zaobserwować szybki rozwój lokalnego rynku pracy pozarolniczej oraz korzystanie z możliwości rynku zlokalizowanego w pobliskim mieście. Podobny przyśpieszony rozwój pozarolniczego rynku pracy na obszarach wiejskich można dostrzec wzdłuż głównych ciągów komunikacyjnych (drogi międzynarodowe, krajowe czy wojewódzkie). Cechą charakterystyczną tych terenów jest wzrost zaludnienia (wynikający głównie z migracji miasto-wieś) oraz szybki rozwój przedsiębiorczości w działach pozostających w związku z obsługą pobliskiego miasta. Dotyczy to zarówno funkcji rolniczej (produkcja na potrzeby rynku miejskiego, w tym owoców i warzyw), jak i pozarolniczej - magazyny, składy celne, usługi dla przedsiębiorstw, centra handlowe, składy materiałów budowlanych itp. Z kolei obszary wiejskie położone peryferyjnie w stosunku do ośrodków miejskich i głównych szlaków komunikacyjnych, charakteryzują się niewielkim rozwojem pozarolniczych rynków pracy⁸.

Na obszarach peryferyjnych nie jest możliwy dynamiczny rozwój przedsiębiorczości, szczególnie usług, głównie z uwagi na brak tam ich odbiorców. Dostrzega się jednak pewną konkurencyjność cenową usług z tych obszarów, tym samym zaczynają mieć one charakter ponadlokalny szczególnie w zakresie np. remontów czy budownictwa.

W Rzeczypospolitej Polskiej obszary peryferyjne charakteryzują się na ogół stagnacją oraz ubytkiem liczby ludności. Od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku tereny peryferyjne cechowały się znacznym odpływem ludności młodej, zahamowanie tego trendu nastąpiło na skutek ograniczeń na rynku pracy oraz odpływu z tych obszarów ludności mobilnej. Obecnie tereny peryferyjne cechuje naturalny ubytek ludności oraz nieznaczny odpływ młodzieży. W wyniku dotychczasowych migracji struktura demograficzna obszarów wiejskich położonych peryferyjnie została zachwiana i cechuje ją stosunkowo wysoki odsetek ludności starszej oraz nadmierny udział mężczyzn w strukturze płci⁹.

Na obszarach wiejskich peryferyjnych można zaobserwować także wysoki udział gruntów rolnych, na których zaprzestano prowadzenia działalności rolniczej. Głównymi przyczynami wyłączania gruntów z produkcji na tych terenach są: wadliwe stosunki wodno-powietrzne (szczególnie kłopotliwe i zawodne w uprawie oraz plonowaniu podczas nadmiernych opadów lub ich braku), odległość od zabudowań gospodarczych, czy brak odpowiednich dróg dojazdowych przystosowanych do ciężkich maszyn.

Należy podkreślić, że w kontekście presji terenów miejskich na obszary wiejskie, nie bez znaczenia jest także bliskość dużych aglomeracji czy terenów zurbanizowanych do otaczających je terenów małych i średnich miast oraz obszarów wiejskich, które są ściśle powiązane funkcjonalnie z tymi obszarami. Szczególnie dotyczy to powiązań np. komunikacyjnych, teleinformatycznych, gospodarczych, usługowych, kulturalnych. Zgodnie z Narodowymi Strategicznymi Ramami Odniesienia 2007-2013 powiązania tego rodzaju prowadzą do rozprzestrzeniania wzrostu gospodarczego na tereny przylegające i wykorzystania relatywnych przewag wielkiego miasta - tworzenia nowych miejsc pracy, możliwości kooperacji gospodarczej, uczestnictwa w infrastrukturze społecznej i kulturalnej. Ponadto mając na uwadze proces suburbanizacji a także wyrównywanie szans rozwojowych na obszarach wiejskich istnieje potrzeba zwiększenia dostępności największych centrów rozwoju dla mieszkańców obszarów wiejskich, dzięki szybkiemu dotarciu (w czasie do 90 minut) mieszkańców obszarów wiejskich do tych centrów. Przede wszystkim powinno to następować przez tworzenie inwestycji mających na celu zwiększenie wahadłowej mobilności przestrzennej mieszkańców obszarów wiejskich i umożliwienie im znalezienia pracy w największych centrach rozwoju bez potrzeby zmiany miejsca zamieszkania.

Zgodnie ze Strategią Rozwoju Kraju (SRK), po znacznym osłabieniu dynamiki wzrostu gospodarczego w latach 2001-2002, rok 2003, a szczególnie 2004, przyniosły wyraźną poprawę koniunktury. W 2004 r. wzrost PKB wyniósł 5,3% i był najwyższy od siedmiu lat, co wynikało głównie z "impulsu integracji" i związanego z tym wzrostu popytu wewnętrznego i zewnętrznego.

W 2005 r. tempo wzrostu gospodarczego wyniosło 3,5%, a rok 2006 przyniósł ponowne ożywienie wraz z umocnieniem tendencji wzrostowych. Tempo wzrostu PKB osiągnęło poziom nienotowany od 1997 r. i wyniosło 5,8%. Od 2002 r. tempo rozwoju gospodarczego Polski (średnio w latach 2002-2006 - 3,9%) jest 2-krotnie szybsze od przeciętnego w UE-25 (odpowiednio - 1,9%). Mimo to, PKB w przeliczeniu na mieszkańca, liczony wg parytetu siły nabywczej w 2005 r. osiągał zaledwie połowę przeciętnej UE-25¹⁰, i wyniósł 49,7% (Rysunek 1) [na podstawie Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia (NSRO)].

Rysunek 1. Produkt krajowy brutto na mieszkańca w krajach UE-25 w 2005 r. [według siły nabywczej, w tys. EUR]

Źródło: Strategia Rozwoju Kraju

Ponadto SRK wskazuje, że w 2006 r. w gospodarce polskiej nastąpiło ożywienie. W I półroczu 2006 r. PKB zwiększył się o 5,4%. Najwyższy poziom rozwoju, mierzony wskaźnikiem PKB na mieszkańca, osiąga województwo mazowieckie (155% średniej krajowej w 2003 r.). PKB na mieszkańca tego województwa wynosi 72,8% średniej UE-25 i jest zbliżony do poziomu biedniejszych regionów krajów europejskich - np. niektórych terenów Niemiec Wschodnich lub południowych Włoch. Obszar o najniższym PKB na mieszkańca obejmuje pięć województw leżących w północno-wschodniej i południowo-wschodniej części kraju: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie oraz warmińsko-mazurskie. PKB per capita najsłabszych gospodarczo województw stanowi 33-37% średniej rozszerzonej UE. Poziom ich rozwoju gospodarczego jest wyraźnie niższy od poziomu obserwowanego w najbiedniejszych regionach Grecji, Portugalii i Hiszpanii w momencie akcesji tych krajów do UE.

Według SRK rok 2005 był drugim kolejnym rokiem wzrostu roli inwestycji jako czynnika kształtującego dynamikę PKB. Nakłady brutto na środki trwałe zwiększyły się o 6,5%, ale stopa inwestycji w gospodarce narodowej wynosiła zaledwie 18,2%, wobec 23,7% w roku 2000. Obecnie obserwuje się silne ożywienie inwestycyjne. W I półroczu 2006 r. nakłady te zwiększyły się, w porównaniu z I półroczem 2005 r., o 11,4%, tj. w skali nie notowanej od 1998 roku. Oceniając dynamikę procesów inwestycyjnych, należy zwrócić uwagę, że wiele przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego, w tym rolno-spożywczego, nasiliło przedsięwzięcia prorozwojowe w okresie przedakcesyjnym i bezpośrednio po akcesji (łącznie w latach 2003-2004 wzrost inwestycji w tym przemyśle w przedsiębiorstwach zatrudniających powyżej 49 osób wyniósł prawie 34%), co pozwoliło na dostosowanie się do norm i standardów obowiązujących w UE oraz na sprostanie zwiększonemu po akcesji popytowi, głównie z krajów UE. W 2005 r. tempo wzrostu inwestowania w tych przedsiębiorstwach zmniejszyło się do około 4,5%.

Zgodnie z NSRO w 2005 r. istotnym czynnikiem wzrostu gospodarczego pozostawał handel zagraniczny, przy czym - pomimo niekorzystnych uwarunkowań kursowych i koniunkturalnych - eksport towarów rósł szybciej niż ich import. W rezultacie nastąpiła dalsza redukcja ujemnego salda wymiany. Towarzyszyły temu korzystne zmiany w strukturze towarowej. W 2005 r., w porównaniu z 2004 r., eksport (w ujęciu rzeczowym, w EUR) zwiększył się o 19,6%, podczas gdy import o 13,8%. W latach 2001-2005 eksport wzrósł ponad 2-krotnie, a import o ponad 50%, podczas gdy przeciętnie w UE-25, zarówno eksport jak i import - o ponad 60%. Ujemne saldo obrotów w roku 2005 wyniosło 9,7 mld EUR i było o 1,9 mld EUR (16,4%) niższe niż rok wcześniej i o prawie 9 mld EUR (prawie połowę) niższe od uzyskanego w 2000 r. Ożywienie eksportowe wynikało w znacznej mierze z podjętych w ostatnich latach działań restrukturyzacyjnych, co wpłynęło na wzrost konkurencyjności polskiej oferty towarowej na rynkach zagranicznych. Wysoka dynamika eksportu utrzymała się również w następnym roku. Jednak w końcu 2006 r. - w wyniku ożywienia gospodarczego, a w konsekwencji zwiększonego popytu na dobra importowane, zwłaszcza zaopatrzeniowe - nastąpiło przyspieszenie dynamiki importu, który w skali roku zwiększył się o 23,2%, przy równoczesnym wzroście eksportu o 22,6%. W rezultacie zwiększył się deficyt wymiany towarowej - do 12,5 mld EUR.

Równocześnie SRK wskazuje, że inflacja średnioroczna w 2005 r. wyniosła 2,1%, wobec 3,5% w 2004 r. W skali I półrocza 2006 r. wyniosła ona 0,7%.

Przy znacznym napływie na rynek pracy ludzi młodych w ostatnich latach (ludność w wieku produkcyjnym zwiększyła się w 2005 r. o ponad 165 tys. osób, tj. w skali nie notowanej w innych krajach europejskich) i wzroście popytu na pracę, zarówno aktywność zawodowa, jak i zatrudnienie pozostawały na niskim poziomie, przy wysokim - choć zmniejszającym się - bezrobociu.

W Polsce rolnictwo ma decydujący wpływ nie tylko na sytuację społeczno-ekonomiczną mieszkańców obszarów wiejskich, ale także na stan środowiska przyrodniczego, strukturę krajobrazu oraz różnorodność biologiczną kraju. Stosunkowo niewielki natomiast jest wpływ rolnictwa na wskaźniki makroekonomiczne, w tym przede wszystkim na udział w Produkcie Krajowym Brutto. W 2004 roku PKB per capita wyniósł 24.153 zł, a udział rolnictwa w PKB kształtował się na poziomie 4,5%.

W Rzeczypospolitej Polskiej na rynku pracy sytuacja ulega stopniowej poprawie, nastąpiło zauważalne odwrócenie niekorzystnych trendów szczególnie w odniesieniu do wzrostu bezrobocia, spadku zatrudnienia i aktywności zawodowej. Jednakże mimo poprawy wyników, sytuacja Polski w gronie państw UE nie zmieniła się znacznie. Biorąc pod uwagę wysokość stopy bezrobocia dla krajów UE, Rzeczpospolita Polska znajduje się na jednym z ostatnich miejsc. Stopa bezrobocia jest dwukrotnie wyższa w porównaniu ze średnią w całej UE (Tabela 5).

Tabela 5. Stopa bezrobocia ludności w wieku 15 i więcej w latach 1995-2005¹¹ [w %]

 

 

Źródło: GUS, Polska 2006. Raport o rynku pracy oraz zabezpieczeniu społecznym (**)

Kształtowanie się rynku pracy na obszarach wiejskich jest zróżnicowane regionalnie. W rejonach Polski północnej oraz zachodniej (województwa: warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie, pomorskie, lubuskie) do początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku dominowało głównie rolnictwo sektora państwowego. Na skutek likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych, w tych regionach występuje lokalne, skrajnie wysokie bezrobocie. Biorąc pod uwagę liczbę pracujących w rolnictwie na 100 ha użytków rolnych, województwa północne i zachodnie, z uwagi na uwarunkowania strukturalne, charakteryzują się relatywnie niskim zatrudnieniem w tym sektorze. Odmienną sytuację można zaobserwować w regionach Polski południowo-wschodniej (województwa: małopolskie, podkarpackie, świętokrzyskie, lubelskie), gdzie struktura rolnictwa wykazuje silne rozdrobnienie, a także występuje tutaj bardzo wysokie zatrudnienie w rolnictwie w stosunku do powierzchni użytków rolnych (Rysunek 2).

Rysunek 2. Pracujący w rolnictwie wg województw [na 100 ha użytków rolnych]

Źródło: GUS

Liczba pracujących w 2005 r. wynosiła 12.890,7 tys. W tym samym roku liczba bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy wyniosła 2.871,2 tys. osób z czego 41,9% (1.202,2 tys.) to mieszkańcy wsi (GUS, 2006).

W Polsce dostrzega się zmiany zachodzące w zakresie struktury zatrudnienia. Wzrasta udział pracujących w sektorze usług a także nieznacznie w przemyśle i budownictwie, natomiast maleje w sektorze: rolnictwo, łowiectwo, leśnictwo oraz rybołówstwo z ok. 19% (na wsi 46%) w latach 1998-2002 do 17,4% w 2005 roku (na wsi do 40,9%). Pomimo zauważalnego obniżenia się odsetka pracujących w sektorze I, w Polsce nadal pracuje o wiele więcej osób w tym sektorze w porównaniu z krajami UE, gdzie wartość tego wskaźnika jest szacowana na poziomie 4,9% (Rysunek 3).

Należy podkreślić, że procent zatrudnionych wyłącznie w rolnictwie systematycznie spada, począwszy od transformacji ustrojowej, kiedy to w tym dziale gospodarki pracowało ok. 27% ogólnej liczby osób zatrudnionych. Przyjmuje się że wyłącznie w rolnictwie w 2004 r. pracowało ok. 16,5% ogólnej liczby osób zatrudnionych, czyli 2.094,2 tys. osób (GUS, 2005).

Rysunek 3. Pracujący¹² według głównych sektorów w Unii Europejskiej, w tym Polsce¹³

Źródło: Strategia Rozwoju Kraju, Polska 2006 Raport o stanie Gospodarki

Należy podkreślić, że wśród ludności wiejskiej pracującej poza rolnictwem, odsetek pracujących na rachunek własny wynosi 11,3% i jest znacznie niższy (w skali kraju) niż w Republice Grecji (29,6%), Republice Włoch (25,6%), Republice Portugalii (18,7%) i Republice Czech (17,1%). W Królestwie Belgii, Królestwie Hiszpanii, Irlandii jest on o 2-3 punkty procentowe wyższy niż w Rzeczypospolitej Polskiej, a w pozostałych krajach jest albo bardzo podobny albo do 5 punktów procentowych niższy (Polska Wieś 2006, FDPA 2006).

Biorąc pod uwagę wskaźnik dotyczący aktywności ekonomicznej ludności w wieku 15 lat i więcej, mimo tendencji spadkowej wartość tego wskaźnika na wsi jest wyższa niż w miastach (Tabela 6).

Tabela 6. Aktywność ekonomiczna ludności w wieku 15 i więcej w latach 1995-2005¹⁴ [w %]

 

 

Źródło: GUS

Większy jest także wskaźnik zatrudnienia, co wynika z faktu zaliczania osób z gospodarstw rolnych do grupy aktywnych i zatrudnionych, nawet w przypadku ich pracy w bardzo niewielkim wymiarze czasowym w tych gospodarstwach. Ogólny wskaźnik zatrudnienia na wsi (w wieku 15 lat i więcej) wzrósł w 2005 roku do 47,0%, po spadku z 53,1% (1995 r.) do 45,9% (2003 r.) - w miastach odpowiednio wzrost do 44,1%, po spadku z 49,3% do 42,9% (Tabela 6). Szczególnie szybki wzrost wskaźnika zatrudnienia na wsi odnotowano wśród osób w wieku 25-54 lat: z 68,7% w 2003 r. do 70,7% w 2005 r. (w miastach z 66,9% do 68,3%). Wśród młodzieży w wieku 18-24 lat wskaźnik zatrudnienia na wsi zmniejszył się z 32,3% w 2003 r. do 31,7% w 2005 r. (w miastach minimalnie wzrósł z 21,0% do 21,2%). Wskaźnik zatrudnienia na wsi zmniejszył się także wśród osób w wieku przedemerytalnym; z 37,7% do 36,9% (w miastach wzrósł z 30,8% do 31,8%) i poprodukcyjnym: z 11,1% do 9,9% (w miastach wzrósł z 4,6% do 5,0%). Łącznie, wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 15-64 lat w roku 2005 r. wynosił 52,8%, przy czym na obszarach wiejskich 46,1%. Szacuje się, że w kolejnych latach wskaźnik ten wzrośnie i w 2013 roku osiągnie wartość ogólną 58,0%, natomiast na wsi 53,0% (prognoza wg NSRO). Największy wzrost ogólnego wskaźnika zatrudnienia na wsi odnotowuje się na przełomie ostatnich lat szczególnie wśród osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym: z 61,5% (w 2003 r.) do 64,4% (2005 r.) (w miastach bez zmian na poziomie 46,5%), zaś największy spadek - w śród osób z wykształceniem średnim ogólnokształcącym: z 47,2% do 42,4% (w miastach wzrost z 33,9% do 34,5%).

W 2005 roku liczba osób, pracujących w gospodarstwach rolnych wynosiła 5.111,5 tys. osób¹⁵. Ze względu na duże zróżnicowanie czasu angażowania się poszczególnych członków rodzin rolniczych w pracę we własnym gospodarstwie, liczba zatrudnionych osób w przeliczeniu na osoby pełnozatrudnione była jednak mniejsza i wyniosła 2.291,9 tys. osób¹⁶, w tym około 5,7% stanowili pracownicy najemni. Przewiduje się, że w kolejnych latach będzie następowało ograniczenie zatrudnienia w rolnictwie, co w dużym stopniu będzie związane z przemianami w strukturze obszarowej oraz unowocześnianiem działalności rolniczej, przy czym odchodzenie ludności z rolnictwa będzie szybsze niż poprawa w zakresie struktury obszarowej i metod produkcji. Na tempo przemian w rolnictwie i wielkość spadku liczby osób pracujących w gospodarstwach indywidualnych oddziaływać będą również nasilające się procesy migracyjne mieszkańców Polski. Uwzględniając dotychczasowe i przewidywane przeobrażenia strukturalne w rolnictwie szacuje się, że do 2015 roku liczba pełnozatrudnionych w rolnictwie obniży się o około 35% i wyniesie około 1.490 tys. osób. Ponadto zgodnie z założeniami Strategii Rozwoju Kraju przewiduje się, że w 2015 roku udział procentowy osób pracujących w sektorze rolnym zmniejszy się z obecnego poziomu 17,4% do ok. 11% ogółu zatrudnionych. Mając na uwadze powyższe przemiany na obszarach wiejskich, bardzo ważnym elementem programowania zarówno w zakresie Funduszy Strukturalnych, jak i Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich jest zapewnienie pracy i dochodów przez rozwój działalności pozarolniczej, w tym wsparcie inicjatyw podejmowanych przez producentów rolnych oraz osób zamieszkujących obszary wiejskie.

W ostatnich latach nastąpiły znaczące zmiany w wielkości zatrudnienia w leśnictwie związane z racjonalizacją i wprowadzaniem nowych metod zarządzania w jednostkach Lasów Państwowych. Przy ogólnym spadku zatrudnienia w sektorze państwowym rośnie zatrudnienie w sektorze prywatnym, który przejął część usługową, dotyczącą wykonywania wszelkich prac obsługowych w leśnictwie dotyczących hodowli, ochrony, urządzania i użytkowania lasów (Tabela 7).

Tabela 7. Zatrudnienie w leśnictwie

 

 

Źródło: Leśnictwo 2005. GUS, 2006

Należy podkreślić, że wydajność pracy w rolnictwie mierzona za pomocą wartości dodanej brutto, przypadającej na roczną jednostkę pracy, jest w Rzeczypospolitej Polskiej bardzo niska i wynosi zaledwie 14% poziomu tego wskaźnika w Unii Europejskiej. Tak niski wskaźnik jest konsekwencją dużego rozdrobnienia rolnictwa, jego niekorzystnej struktury agrarnej, niewielkiej siły ekonomicznej gospodarstw rolnych, wysokiego jawnego i ukrytego bezrobocia w gospodarstwach rolnych, niskiego wykształcenia rolników, a także niedostatecznego wyposażenia gospodarstw rolnych w nowoczesne maszyny i urządzenia.

Wydajność pracy w przemyśle spożywczym, mierzona za pomocą wartości dodanej brutto przypadającej na jednego zatrudnionego, jest w Rzeczypospolitej Polskiej ponad trzykrotnie niższa niż średnio w Unii Europejskiej. Jej wartość jednak w Polsce systematycznie wzrasta. Poprawa tego wskaźnika jest efektem prowadzonej restrukturyzacji przedsiębiorstw polegającej m.in. na obniżce kosztów produkcji i zmniejszaniu zatrudnienia, poprawie technicznego i technologicznego uzbrojenia procesów produkcyjnych, obniżce cen surowców rolnych oraz większym stopniu ich przetworzenia, co oznacza wzrost wartości dodanej produktu finalnego.

W Polsce sytuacja na rynku pracy ulega stopniowej poprawie. Po wystąpieniu na początku 2003 roku bardzo wysokiej stopy bezrobocia rejestrowanego tj. 20,6%, wartość tego wskaźnika systematyczne spada. W październiku 2006 roku stopa bezrobocia rejestrowanego wynosiła 14,9% (Polska 2006. Raport o rynku pracy oraz zabezpieczeniu społecznym). Mimo korzystnych tendencji zauważonych w ostatnich latach stopa bezrobocia na tak wysokim poziomie jest bardzo niekorzystnym zjawiskiem, zarówno ze względów ekonomicznych, jak i społecznych. Stan taki wynika głównie z istniejącej struktury demograficznej, którą ukształtowały na dziesięciolecia dwa powojenne wyże demograficzne. Dodatkowo, na bezrobocie w Polsce ciągle mają wpływ negatywne cechy, dotyczące poziomu wykształcenia oraz miejsca zamieszkania.

Według Raportu o stanie gospodarki Polska 2006, badania potwierdzają, iż osoby młode znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy. Wśród najważniejszych powodów ograniczonego popytu na pracę ludzi młodych wymieniane są: niewielkie doświadczenie zawodowe (bądź jego zupełny brak), wysokie koszty pracy i niski poziom dyscypliny pracy. W 2005 r. stopa bezrobocia dla osób w wieku 15-19 lat oraz 20-24 lat wyniosła odpowiednio 30,7% i 38,5%. Podobnie, wysokie wartości dotyczyły osób młodych, zamieszkujących obszary wiejskie (Tabela 8).

Tabela 8. Stopa bezrobocia wg wieku bezrobotnych w 2005 roku

 

 

Źródło: GUS

Należy podkreślić, że udział bezrobotnych mieszkających na wsi w ogólnej liczbie bezrobotnych zwiększył się z 41,7% w 2002 r. do 41,9% w 2005 r. Udział bezrobotnych mieszkańców wsi w wieku poniżej 35 lat zmniejszył się z 60,3% w końcu 2002 r. do 55,9% w końcu 2005 r., w tym w wieku poniżej 25 lat z 31,8% do 26,9% (w miastach odpowiednio z 51,6% do 46,8% i z 25,0% do 19,4%). Równocześnie udział bezrobotnych w wieku 45 lat i starszych zwiększył się na wsi z 17,9% do 23,6% (w miastach z 25,5% do 32,9%).

Sytuacja osób na rynku pracy w znacznym stopniu zależy od uzyskanego poziomu wykształcenia. Szczególnie niekorzystnie przedstawia się w Polsce sytuacja osób z najniższym poziomem wykształcenia. Decydują o tym zarówno uwarunkowania indywidualne (mniejsza motywacja do uzyskiwania dodatkowych kwalifikacji, mniejsza mobilność przestrzenna), jak i instytucjonalne (elementy dezaktywizujące systemu podatkowego i świadczeń społecznych, wysokość kosztów pracy). Najbardziej zagrożone bezrobociem, zarówno na obszarach wiejskich jak i w mieście są osoby z niskim poziomem wykształcenia i bez przygotowania zawodowego (Polska 2006 Raport o stanie Gospodarki).

W 2005 r. najwyższa stopa bezrobocia (36,7%) dotyczyła osób z wykształceniem gimnazjalnym, podstawowym i niepełnym podstawowym. Wysoką stopę bezrobocia zanotowano także wśród osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym (21,5%) i ogólnokształcącym (21,2%). Biorąc pod uwagę obszary wiejskie, najwięcej osób które pozostawały bez pracy było z wykształceniem średnim ogólnokształcącym oraz gimnazjalnym, podstawowym i niepełnym podstawowym (Tabela 9).

Tabela 9. Stopa bezrobocia wg poziomu wykształcenia bezrobotnych w 2005 roku

 

 

Źródło: GUS

Zgodnie z danymi statystycznymi na obszarach wiejskich stopa bezrobocia jest niższa niż w miastach (Tabela 5). Przyjmuje się, że na taki stan wpływa przede wszystkim sposób prezentowania danych (osoby posiadające powyżej 2 ha przeliczeniowych nie są uznawane za bezrobotne).

Według prognoz NSRO stopa bezrobocia w przeciągu kolejnych siedmiu lat obniży się. Zarówno jej wartość ogółem jak i na obszarach wiejskich do wysokości odpowiednio 10% i 13,5%.

W wyniku zmian i przekształceń strukturalnych w Polsce obszary wiejskie zostały dotknięte problemem bezrobocia. W Polsce właściciele i posiadacze gospodarstw rolnych o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych nie mogą rejestrować się jako bezrobotni - według różnych szacunków¹⁷ w rolnictwie indywidualnym od 0,5 do 1,4 mln osób nie znajduje zatrudnienia i stanowi tzw. bezrobocie ukryte, zaś blisko 70% osób pracuje w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Pozytywnym zjawiskiem obserwowanym w ostatnich latach jest stały wzrost poziomu wykształcenia Polaków, zarówno zamieszkujących tereny wiejskie jak i miejskie, na skutek rosnących aspiracji edukacyjnych. Od 1988 roku wzrosła liczba osób z wykształceniem wyższym (o 52%), oraz średnim (o 23%), zmalała natomiast liczba osób z wykształceniem podstawowym i niepełnym podstawowym (o 34%) [Program Operacyjny "Wykształcenie i kompetencje" Narodowy Plan Rozwoju 2007-2013].

Jednakże porównując średnią dla krajów Unii Europejskiej w 2002 r. w Polsce był niższy odsetek osób z wykształceniem wyższym, natomiast zaznaczył się wyższy odsetek osób z wykształceniem średnim (Eurostat, 2005).

Pod względem wykształcenia ludności wiejskiej w porównaniu z ludnością miejską, ciągle występuje duża różnica, choć systematycznie następuje poprawa w tym zakresie (Tabela 10)¹⁸.

Tabela 10. Struktura ludności (w wieku 13 lat i więcej) wg wykształcenia w % (2004 r.)

 

 

Źródło: Raport z wyników NSP 2002, Rocznik Demograficzny 2005, GUS

Poziom wykształcenia mieszkańców wsi jest nadal zbyt niski i stanowi niejednokrotnie barierę podjęcia działalności w innych zawodach niż rolnicze, w tym także na własny rachunek. Młodzież na wsi znacznie częściej niż w miastach wybiera szkołę zawodową, czego główną przyczyną są względy ekonomiczne (trudniejsza sytuacja dochodowa ludności wiejskiej, koszty dojazdu itp.).

Równocześnie poziom wykształcenia ludności w wieku produkcyjnym oraz szansę na wykształcenie osób w wieku przedprodukcyjnym na wsi są gorsze aniżeli w mieście, a to za sprawą nie tylko kończenia edukacji na niższym poziomie (głównie zasadnicze zawodowe), lecz także niższego poziomu kształcenia szkolnego i przedszkolnego¹⁹.

Warunki nauki na wsi są zdecydowanie gorsze niż w mieście, także przeciętny poziom nauczania na wsi jest z reguły niższy. Na mniej korzystne możliwości edukacyjne dzieci wiejskich składa się szereg barier związanych z funkcjonowaniem systemu oświaty na wsi, np.: ograniczony dostęp do przedszkoli, gorzej wykwalifikowani nauczyciele, gorsza oferta edukacyjna szkolnictwa ponadpodstawowego oraz sytuacja materialna rodzin wiejskich.

Poziom wykształcenia rolników i mieszkańców wsi ulega systematycznej poprawie. Wciąż jednak ok. 35% mieszkańców wsi ma zaledwie pełne wykształcenie podstawowe, zaś spośród użytkowników gospodarstw rolnych pełne wykształcenie podstawowe ma 24% rolników. Dla porównania, w państwach dawnej Unii Europejskiej (tzw. UE-15) udział rolników, którzy zakończyli swoją edukację na szkole podstawowej wynosi tylko 16,9%. Konsekwencją niskiego poziomu wykształcenia rolników w Rzeczypospolitej Polskiej jest m.in. mniejsza aktywność społeczno-zawodowa, większe trudności ze znalezieniem alternatywnego miejsca pracy poza rolnictwem, niski poziom dochodów.

Niski poziom wykształcenia ludności wiejskiej, obok niekorzystnego tempa modernizacji rolnictwa, zmniejsza możliwość szerszego rozwinięcia pozarolniczej działalności gospodarczej na wsi jako źródła alternatywnego zatrudnienia dla występujących nadwyżek siły roboczej.

Należy podkreślić, że podnoszenie kwalifikacji osób zamieszkujących obszary wiejskie jest kluczowym elementem, warunkującym rozwój tych obszarów, w tym przemian na rynku pracy. Mając to na uwadze można stwierdzić w oparciu o dostępne dane (Tabela 11), że wskazanym jest podjęcie działań na rzecz kształcenia ustawicznego osób dorosłych. Jednocześnie według GUS niski poziom kształcenia ustawicznego na obszarach wiejskich dotyczy osób w przedziale 25 lat 64 lata, który wynosił w 2006 r. (kwartał III), 0,61% osób kształcących się w systemie ustawicznym.

Tabela 11. Ludność w wieku powyżej 15 lat kontynuująca naukę według wieku i zamieszkania w 2002 r.

 

 

Źródło: GUS

Ogólna powierzchnia Rzeczypospolitej Polskiej wynosi 31.268,5 tys. ha, z czego ponad połowę stanowią użytki rolne, które zajmują powierzchnię 19.148,2 tys. ha (61,2%). Znaczną powierzchnię zajmują grunty leśne oraz zadrzewione i zakrzewione tj. 9.338,5 tys. ha (29,9%) (Tabela 12).

Tabela 12. Powierzchnia geodezyjna²⁰ Polski według kierunków wykorzystania w 2005 r.

 

 

Źródło: Rocznik statystyczny rolnictwa i obszarów wiejskich, GUS 2006 r.

W 2005 r. powierzchnia użytków rolnych, która była użytkowana przez gospodarstwa rolne wynosiła 15.906,0 tys. ha (50,9% powierzchni kraju). Dominują rolę wśród użytków rolnych odgrywały grunty orne, które zajmowały ponad 39% powierzchni kraju oraz trwałe użytki zielone - 10,8% powierzchni kraju, odpowiednio 12.222,0 tys. ha i 3.387,5 tys. ha (Tabela 13).

Tabela 13. Powierzchnia użytków rolnych oraz innych gruntów w gospodarstwach według władania i użytkowania w 2005 r.

 

 

Źródło: Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005 r., GUS, Rocznik statystyczny rolnictwa i obszarów wiejskich 2006 r. GUS.

Biorąc pod uwagę strukturę własności gruntów użytkowanych rolniczo, dominujące znaczenie odgrywał sektor prywatny, w tym gospodarstwa indywidualne, które władały powierzchnią 15.979,6 tys. ha, z których ponad 87% stanowiły użytki rolne. Dodatkowo, we władaniu gospodarstw indywidualnych znajdowało się prawie 7% lasów i gruntów leśnych a także ponad 5% gruntów pozostałych, które związane były z prowadzoną działalnością (np. grunty będące pod zabudowaniami, pod drogami, torfowiska, żwirownie).

Średnia powierzchnia gruntów w jednym gospodarstwie rolnym w 2005 r. wynosiła 6,71 ha (dla gospodarstw indywidualnych 5,86 ha), w tym użytków rolnych - 5,82 ha (dla gospodarstw indywidualnych - 5,13 ha). Natomiast średnia powierzchnia gruntów w gospodarstwach o powierzchni powyżej 1 ha UR ogółem wynosiła 9,93 ha (dla gospodarstw indywidualnych - 8,63 ha), użytków rolnych - 8,69 ha (dla gospodarstw indywidualnych - 7,65 ha) (GUS 2006).

Biorąc pod uwagę gospodarstwa rolne które prowadzą działalność rolniczą, średnia powierzchnia użytków rolnych w tych gospodarstwach w 2005 r. wynosiła 6,19 ha. W przekroju terytorialnym, największa średnia wielkość użytków rolnych w gospodarstwach rolnych które prowadziły działalność rolniczą, zarówno w zbiorowości ogółem jak i podmiotów powyżej 1 ha UR występowała w województwach północnych oraz zachodnich tj. zachodniopomorskim i warmińsko-mazurskim, a najmniejsza - w województwach południowych tj. małopolskim i podkarpackim (Rysunek 4).

Rysunek 4. Średnia powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwach rolnych prowadzących działalność rolniczą w 2005 r.

Źródło: Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005 r., GUS

Powierzchnia lasów, według faktycznego stanu użytkowania, w Polsce wynosi 9.000,5 tys. ha, co daje średnią lesistość na poziomie 28,8% (Rysunek 5), która systematycznie wzrasta.

Szacuje się, że na skutek konsekwentnej realizacji celów polityki leśnej państwa powinno nastąpić zwiększenie lesistości kraju do 30% w roku 2020 i 33% po roku 2050 (Krajowy Program Zwiększania Lesistości, 2003).

Zwiększanie lesistości kraju ma istotne znaczenie dla poprawy procesu wiązania dwutlenku węgla (obecnie lasy wiążą 8% całkowitej emisji gazów cieplarnianych), ochrony gleb i wód oraz wzmacniania spójności przestrzennej krajobrazu, w tym korytarzy ekologicznych.

Rysunek 5. Powierzchnia lasów w latach 1996 - 2005

Źródło: Leśnictwo 2006, GUS

W strukturze lasów dominują lasy publiczne (82,3%, w tym 81,4% należy do Skarbu Państwa i 0,9% do gmin). Lasy prywatne stanowią 17,7% powierzchni leśnej (Rysunek 6).

Produkcja globalna leśnictwa wyniosła w 2004 r. 5.649,0 mln złotych, Udział sektora prywatnego osiągnął poziom 23,1%, notując spadek w stosunku do roku poprzedniego (28,7%) (GUS, Leśnictwo 2005).

Rysunek 6. Zestawienie struktury własnościowej lasów w Polsce

Źródło: Forests in Poland 2005, Centrum Informacyjne Lasów Państwowych

Wskaźnik lesistości jest zróżnicowany przestrzennie - waha się od 20,7% w województwie łódzkim (Polska centralna) do 48,7% w województwie lubuskim (Polska zachodnia).

Powierzchnia leśna przypadająca na 1 mieszkańca Polski wynosi 0,24 ha i jest to jeden z najniższych wskaźników w regionie środkowoeuropejskim. W Polsce dominują drzewostany iglaste (75,8%).

Lasy prywatne charakteryzują się znacznym rozdrobnieniem. Powierzchnia zalesiona przypadająca na 1 właściciela wynosi średnio 1,28 ha. Niska jest przeciętna zasobność drzewostanów w lasach prywatnych, która wynosi 119 m³/ha, podczas gdy w lasach państwowych 222 m³/ha.

W Rzeczypospolitej Polskiej udział lasów prywatnych zwiększa się w wyniku systematycznego zalesiania gruntów rolnych. Największą powierzchnię tych lasów posiadają województwa: mazowieckie, lubelskie, podlaskie i małopolskie gdzie łącznie znajduje się ponad 58% ogólnej powierzchni lasów prywatnych (Tabela 14).

Tabela 14. Powierzchnia lasów prywatnych według województw

 

 

Źródło: Leśnictwo 2006, GUS

Wspólnoty gruntowe to charakterystyczna i historyczna forma wspólnego gospodarowania lasami, szczególnie w województwach południowej i wschodniej Polski. Na podstawie badań Instytutu Badawczego Leśnictwa (IBL) w 81% gmin w kraju, w 447 gminach znajduje się 1.588 wspólnot gruntowych (rolnych, rolno-leśnych oraz leśnych) - w 13 województwach i 158 powiatach. Spośród wszystkich odnotowanych wspólnot prawie 19% (300 wspólnot o łącznej powierzchni ponad 10,2 tys. ha) są to leśne wspólnoty, które nie posiadają gruntów rolnych, natomiast 197 wspólnot są to wspólnoty rolne (prawie 2,5 tys. ha gruntów rolnych), które nie posiadają lasów.

Należy podkreślić, że łącznie w ośmiu województwach (lubelskie, mazowieckie, małopolskie, podlaskie, świętokrzyskie, łódzkie, podkarpackie i śląskie) znajduje się 1.529 wspólnot (96% wszystkich zinwentaryzowanych wspólnot w kraju) o powierzchni ogólnej 77,5 tys. ha (94,6% powierzchni), w tym 47 tys. ha lasów (97,6% powierzchni lasów będących we wspólnotach) (Tabela 15)²³.

Tabela 15. Liczba oraz powierzchnia wspólnot gruntowych wg województw²⁴

 

 

Źródło: Analiza prywatnych gospodarstw rolno-leśnych i leśnych w Polsce - projekt sieci gospodarstw testowych. Instytut Badawczy Leśnictwa, 2006

W ogólnopolskich badaniach IBL w 2004 r. w 520 gospodarstwach rolnych posiadających las 37,7% ankietowanych gospodarstw oszacowało powierzchnię gruntów, które w dalszym ciągu w ewidencji są gruntami rolnymi, mimo, że rośnie tam już las, który pojawił się w wyniku samosiewu. Szacunkowa powierzchnia takich obszarów w skali kraju została ustalona na około 317 tys. ha. Stanowi to około 21,5% (1.476 tys. ha - stan na 31.XII.2005 r.) powierzchni lasów prywatnych (będących własnością osób fizycznych). Z uwzględnieniem tej powierzchni można szacunkowo przyjąć, że powierzchnia lasów prywatnych wraz z wprowadzeniem tych lasów do ewidencji pod pozycję "lasy" wzrosłaby do prawie 1.800 tys. ha.

W Rzeczypospolitej Polskiej w roku 2005 funkcjonowało łącznie 2.733.363 gospodarstw rolnych z czego w sektorze prywatnym²⁵ 2.732.270, natomiast w sektorze publicznym²⁶ 1.094 jednostek. Liczba gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha użytków rolnych wynosiła w 2005 roku 1.786,7 tys., w tym 1.782,3 tys. stanowiły gospodarstwa indywidualne.

Biorąc pod uwagę prowadzenie działalności rolniczej w 2005 roku 2.476.474 gospodarstw prowadziło działalność rolniczą w tym 1.708,1 tys. gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha użytków rolnych (Tabela 16).

Tabela 16. Liczba gospodarstw rolnych według grup obszarowych użytków rolnych

 

 

Źródło: Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005, GUS 2006

Przewiduje się, że do roku 2015 nastąpi ubytek netto gospodarstw o 10,4%, tym samym liczba gospodarstw ulegnie zmniejszeniu o 187 tys. i wyniesie 1.600 tys.²⁷

Struktura obszarowa gospodarstw rolnych w Polsce jest zróżnicowana ze względu na procentowy udział powierzchni użytkowanej rolniczo (Tabela 17).

Tabela 17. Struktura obszarowa gospodarstw rolnych

 

 

Źródło: Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005, GUS 2006

Liczebnie dominują gospodarstwa małe, o powierzchni do 5 ha (stanowią one 72,5% ogólnej liczby gospodarstw), które użytkują 18,3% użytków rolnych. Gospodarstwa powyżej 20 ha użytków rolnych, w tym największe, stanowią zaledwie 4,3%, ale w ich użytkowaniu pozostaje 43,2% powierzchni użytków rolnych. Udział gospodarstw średnich (od 5 do 20 ha użytków rolnych) wynosi 23,4% ogólnej liczby gospodarstw. Gospodarstwa te użytkują 38,6% użytków rolnych.

Jednocześnie od 1996 roku następuje ubytek gruntów w użytkowaniu gospodarstw rolnych. Stan ten można tłumaczyć m.in. przepływem gruntów do jednostek nie stanowiących gospodarstw rolnych, na działki rekreacyjne, budowę dróg i innych obiektów. Ponadto od 1996 roku zmalała także liczba samych gospodarstw, jednak można zaobserwować dążność gospodarstw do komasacji gruntów. Tym samym w wyniku koncentracji, rośnie liczba gospodarstw największych (powyżej 20 ha) oraz gospodarstw najmniejszych (do 5 ha), natomiast maleje liczba jednostek o powierzchni od 5 do 20 ha (Tabela 18).

Należy podkreślić, że większość gospodarstw indywidualnych o powierzchni powyżej 1 ha użytków rolnych posiada grunty w tzw. szachownicy, z czego ponad 18% w 6 i więcej działkach. Ponadto odległość działek od siedziby gospodarstwa wynosi w niektórych przypadkach nawet powyżej 10 km (w 4,6% gospodarstw).

Duże rozdrobnienie działek w ramach poszczególnych gospodarstw rolnych stanowi jeden z poważnych problemów rolnictwa, przekładający się na niskie dochody rolników. Instrumentem pozwalającym na poprawę tej struktury jest scalenie gruntów, które przyczynia się także do trwałego rozwoju obszarów wiejskich, w tym stworzenia korzystniejszych warunków gospodarowania w rolnictwie i leśnictwie, przez poprawę rozłogu gospodarstw i wyposażenie urządzanych obszarów w systemy infrastruktury technicznej i społecznej. Przyczynia się więc to do poprawy efektywności ekonomicznej i produktywności gospodarstw rolnych oraz podniesienia dochodów w rolnictwie. W polskich warunkach prace scaleniowe wykonywane są na obszarach gdzie istnieje odpowiedni potencjał do produkcji rolnej, a scalenia przyczyniają się głównie do obniżenia kosztów produkcji, w tym zwłaszcza transportu. W ramach scalenia, prace w zakresie zagospodarowania poscaleniowego terenu będą uwzględniać wymogi środowiska naturalnego, w tym ocenę oddziaływania na środowisko. Szacuje się, że przeprowadzenia prac scaleniowych wymaga w Polsce około 3 mln ha gruntów rolnych.

Tabela 18. Gospodarstwa rolne według obszarów użytków rolnych (w odsetkach)

 

 

Źródło: Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005, GUS 2006

Obszar Polski jest bardzo zróżnicowany regionalnie zarówno pod względem gospodarczym jak również społecznym. Biorąc pod uwagę obszary wiejskie w tym produkcję rolniczą, na podstawie danych dotyczących m.in. powierzchni UR (tys. ha), współczynnika SGM (Standardowej Nadwyżki Bezpośredniej) w przeliczeniu na 1 ha UR, średniej powierzchni gospodarstwa wyznaczono w Polsce cztery regiony rolnicze:

-   I Region (Pomorze i Mazury);

-   II Region (Wielkopolska i Śląsk);

-   III Region (Mazowsze i Podlasie);

-   IV Region (Małopolska i Pogórze).

Zagęszczenie ludności waha się od 16,57% (Region I) do 29,73% (Region IV), gdzie zamieszkuje największy odsetek ludności wiejskiej. Charakterystykę wydzielonych regionów rolniczych Polski obrazuje poniższa tabela.