Dz.U.07.184.1309 - Standardy wymagań będące podstawą przeprowadzania egzaminów eksternistycznych

Szukaj

Newsletter

Akt prawny opublikowany przez

ROZPORZĄDZENIE

MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ¹⁾

z dnia 27 września 2007 r.

w sprawie standardów wymagań będących podstawą przeprowadzania egzaminów eksternistycznych

(Dz. U. z dnia 9 października 2007 r.)

Na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 10 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.²⁾) zarządza się, co następuje:

§ 1. Określa się standardy wymagań będące podstawą przeprowadzania egzaminów eksternistycznych, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, z zakresu następujących typów szkół:

1) szkoły podstawowej dla dorosłych, stanowiące załącznik nr 1 do rozporządzenia;

2) gimnazjum dla dorosłych, stanowiące załącznik nr 2 do rozporządzenia;

3) liceum ogólnokształcącego dla dorosłych, stanowiące załącznik nr 3 do rozporządzenia.

§ 2. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.

______

¹⁾ Minister Edukacji Narodowej kieruje działem administracji rządowej - oświata i wychowanie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Edukacji Narodowej (Dz. U. Nr 131, poz. 907).

²⁾ Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2004 r. Nr 273, poz. 2703 i Nr 281, poz. 2781, z 2005 r. Nr 17, poz. 141, Nr 94, poz. 788, Nr 122, poz. 1020, Nr 131, poz. 1091, Nr 167, poz. 1400 i Nr 249, poz. 2104, z 2006 r. Nr 144, poz. 1043, Nr 208, poz. 1532 i Nr 227, poz. 1658 oraz z 2007 r. Nr 42, poz. 273, Nr 80, poz. 542, Nr 115, poz. 791, Nr 120, poz. 818, Nr 180, poz. 1280 i Nr 181, poz. 1292.

ZAŁĄCZNIKI

ZAŁĄCZNIK Nr 1

STANDARDY WYMAGAŃ BĘDĄCE PODSTAWĄ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH

z zakresu szkoły podstawowej dla dorosłych

A. Język polski

I. WIADOMOŚCI

1. Język

Zdający zna:

1) wypowiedzenia oznajmujące, pytające i rozkazujące, w tym zdania i równoważniki zdań;

2) związki wyrazów w zdaniu, w tym rolę podmiotu i orzeczenia;

3) odmienne i nieodmienne części mowy oraz podstawowe kategorie fleksyjne:

a) odmienne części mowy: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek,

b) nieodmienne części mowy: przysłówek, przyimek, spójnik;

4) związki znaczeniowe między wyrazami;

5) budowę słowotwórczą wyrazów;

6) rodzaje głosek.

2. Wypowiedzi pisemne

Zdający zna:

1) zasady tworzenia następujących form wypowiedzi: opowiadanie, opis, dialog, monolog;

2) zasady tworzenia form użytkowych: list prywatny i oficjalny, kartka pocztowa, zaproszenie, zawiadomienie, ogłoszenie, instrukcja, przepis kulinarny, notatka.

3. Literatura i kultura

Zdający zna:

1) teksty kultury zawarte w wykazie lektur;

2) pojęcia: nadawca, odbiorca, podmiot mówiący, autor, narrator, intencja wypowiedzi;

3) wyróżniki epiki; pojęcia: narracja, fikcja literacka, świat przedstawiony, akcja, wątek, bohater;

4) wyróżniki liryki oraz pojęcia związane z liryką: podmiot liryczny, przenośnia, epitet, porównanie, wyraz dźwiękonaśladowczy, rym, rytm, zwrotka, refren;

5) cechy języka potocznego, języka literackiego i języka regionu (gwary);

6) terminy związane z prasą.

II. UMIEJĘTNOŚCI

1. Język

Zdający potrafi:

1) rozróżniać i przekształcać wypowiedzenia:

a) rozróżniać zdania i równoważniki zdań,

b) rozróżniać i formułować wypowiedzenia ze względu na cel wypowiedzi (wypowiedzenia oznajmujące, pytające i rozkazujące; wypowiedzenia wykrzyknikowe),

c) rozróżniać wypowiedzenia ze względu na ich budowę (pojedyncze i złożone),

d) przestrzegać zasad interpunkcji obowiązujących w wypowiedzeniu pojedynczym i złożonym,

e) rozwijać (np. zdanie nierozwinięte na rozwinięte) i przekształcać wypowiedzenia (np. pojedyncze na złożone i odwrotnie);

2) rozróżniać wyrazy określane i określające oraz nadrzędne i podrzędne, a także:

a) wyjaśniać rolę orzeczenia i podmiotu,

b) wyróżniać określenia w zdaniu (przydawkę, dopełnienie, okolicznik),

c) wskazywać grupę podmiotu i grupę orzeczenia;

3) rozróżniać odmienne i nieodmienne części mowy oraz podstawowe kategorie fleksyjne:

a) określać znaczenie rzeczownika: wyliczać rzeczowniki osobowe i nieosobowe, pospolite i własne, żywotne i nieżywotne, konkretne i abstrakcyjne, poprawnie odmieniać wyrazy, wyróżniać temat i końcówkę, określać przypadek, liczbę i rodzaj wskazanego rzeczownika,

b) określać znaczenie czasownika, odróżniać i tworzyć formę osobową oraz nieosobową, określać formy gramatyczne (osobę, liczbę, czas, tryb, stronę), poprawnie odmieniać wybrane czasowniki (np. idę, trzymam, umiem, rozumiem),

c) określać znaczenie przymiotnika, odmieniać i stopniować przymiotniki,

d) określać znaczenie liczebnika, rozróżniać liczebniki główne, porządkowe, zbiorowe i ułamkowe, odmieniać liczebniki,

e) określać znaczenie zaimka, rozróżniać zaimki rzeczowne, przymiotne, liczebne, przysłowne, stosować zaimki w celu uniknięcia powtórzeń,

f) określać znaczenie przysłówka, tworzyć i stopniować przysłówki (stopniowanie proste i złożone lub opisowe oraz regularne i nieregularne),

g) rozpoznawać przyimek jako część mowy wskazującą na stosunki czasowe i przestrzenne,

h) wskazywać spójnik jako część mowy łączącą wyrazy i zdania składowe;

4) rozpoznawać związki znaczeniowe między wyrazami:

a) dobierać wyrazy o znaczeniu bliskoznacznym i przeciwstawnym,

b) dostrzegać znaczenie dosłowne i przenośne,

c) określać pochodzenie i wyjaśnić znaczenie związków frazeologicznych;

5) rozpoznawać budowę słowotwórczą wyrazów:

a) wyróżniać wyrazy podzielne i niepodzielne słowotwórczo,

b) rozpoznawać wyrazy podstawowe, pochodne i pokrewne oraz rodzinę wyrazów,

c) wyróżniać formant (przedrostek i przyrostek) i podstawę słowotwórczą oraz wyjaśnić zasady tworzenia nowych wyrazów,

d) odróżniać wyrazy pokrewne od bliskoznacznych;

6) rozpoznawać rodzaje głosek:

a) odróżniać głoskę od litery oraz samogłoskę od spółgłoski,

b) rozpoznawać głoski ustne i nosowe, spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne, twarde i miękkie,

c) poprawnie dzielić wyrazy na sylaby,

d) porządkować wyrazy w kolejności alfabetycznej.

2. Wypowiedzi pisemne

Zdający potrafi:

1) wypowiadać się w następujących formach wypowiedzi: opowiadanie, opis, dialog, monolog, w tym:

a) pisać na temat i zgodnie z celem, posługując się różnymi formami wypowiedzi,

b) redagować teksty kierowane do różnych adresatów, z uwzględnieniem sytuacji, ról i kontaktów międzyludzkich,

c) formułować wypowiedzi dotyczące literatury i tekstów kultury wysokiej oraz masowej, a także otaczającej rzeczywistości, własnych doznań i zainteresowań,

d) poprawnie komponować spójną i uporządkowaną graficznie wypowiedź,

e) przestrzegać norm językowych, ortograficznych i interpunkcyjnych,

f) pisać tekst, zachowując chronologiczny układ wydarzeń,

g) zapisywać opowiadanie z dialogiem,

h) redagować opowiadanie odtwórcze i twórcze (np. na podstawie lektury) oraz twórcze - oparte na doświadczeniach życiowych,

i) redagować opis postaci rzeczywistej i literackiej, przedmiotu, krajobrazu, dzieła sztuki,

j) dobierać słownictwo informujące o cechach i właściwościach kogoś lub czegoś,

k) stosować wyrazy oceniające i nazywające stany uczuciowe,

l) poprawnie zapisywać rozmowę,

m) odróżniać dialog od monologu;

2) redagować proste formy użytkowe:

a) list prywatny i oficjalny, kartkę pocztową, zaproszenie, zawiadomienie, ogłoszenie, instrukcję, przepis kulinarny, notatkę,

b) umieścić w liście: nazwę miejscowości i datę, nagłówek, zwroty grzecznościowe, podpis,

c) nawiązać kontakt z odbiorcą,

d) dostosować język wypowiedzi do odbiorcy,

e) poprawnie zapisać adres,

f) sformułować zwięzły tekst,

g) zredagować zaproszenie, wskazując adresata i nadawcę wypowiedzi oraz określając termin, miejsce i cel spotkania,

h) napisać tekst informujący kogoś o czymś,

i) zredagować wiadomość o charakterze handlowym, reklamowym, rozrywkowym,

j) sformułować instrukcję obsługi prostego urządzenia lub informację o sposobie postępowania w jakiejś sytuacji,

k) zredagować przepis na wykonanie jakiejś potrawy, uwzględniając składniki oraz kolejne etapy wykonania,

l) redagować notatkę w formie planu, tabeli, wykresu, streszczenia,

m) konsekwentnie stosować zdania lub równoważniki zdań w zapisie punktów planu,

n) dbać o zwięzłość wypowiedzeń w streszczeniu, dokonać selekcji informacji.

3. Literatura i kultura

Zdający potrafi:

1) odbierać teksty kultury zawarte w wykazie lektur:

a) odczytać, opowiedzieć i streścić teksty literackie, popularnonaukowe, publicystyczne i użytkowe,

b) dostrzec sens dosłowny i przenośny,

c) określać swoistość tworzywa różnych tekstów kultury,

d) wskazywać elementy świata przedstawionego,

e) odróżniać fikcję literacką od rzeczywistości,

f) dostrzec wartości i zasady etyczne oraz analizować wybory życiowe bohaterów,

g) określać funkcję elementów tekstu z użyciem odpowiedniej terminologii,

h) odróżniać rodzaje tekstów (np. literacki, popularnonaukowy, publicystyczny),

i) wyszukać w tekście określoną informację,

j) wskazać źródło informacji (słowniki, encyklopedie),

k) odpowiadać na pytania dotyczące informacji zamieszczonych w tekście;

2) poprawnie stosować pojęcia: nadawca i odbiorca, podmiot mówiący, autor, narrator; rozpoznawać intencję wypowiedzi:

a) określić kto mówi w tekście oraz do kogo utwór jest adresowany,

b) odróżnić podmiot mówiący od autora,

c) rozpoznać intencję nadawcy wypowiedzi (np. poinformowanie, wyrażenie prośby, polecenia, współczucia, apelu, przeprosin, zachęty, odmowy),

d) rozróżnić rodzaje nadawców (autor, narrator, podmiot liryczny);

3) odczytywać utwory epickie, stosując pojęcia narracja, fikcja literacka, świat przedstawiony, akcja, wątek, bohater:

a) dostrzec elementy świata przedstawionego w utworze: czas i miejsce akcji, postaci fantastyczne i prawdopodobne, wydarzenia rzeczywiste i nierzeczywiste,

b) rozpoznać narrację w tekstach,

c) wskazać w tekście bohaterów pierwszoplanowych, drugoplanowych oraz epizodycznych,

d) opisać postać literacką i ocenić jej postępowanie,

e) rozróżnić akcję,

f) wyodrębniać wątki w utworze literackim,

g) opowiadać o zdarzeniach i przebiegu akcji,

h) rozpoznawać cechy gatunkowe baśni, opowiadania i powieści,

i) odróżniać prozę od poezji,

j) rozróżniać rodzaje i gatunki literackie;

4) odczytywać utwory liryczne, stosując pojęcia podmiot liryczny, przenośnia, epitet, porównanie, wyraz dźwiękonaśladowczy, rym, rytm, zwrotka, refren:

a) rozpoznawać epitet, porównanie, przenośnię, wyraz dźwiękonaśladowczy,

b) wskazać w utworach elementy tworzące rytm,

c) dostrzegać rymy i wypisywać pary wyrazów rymujących się,

d) wyodrębniać zwrotki,

e) wyróżniać refren;

5) odróżniać język potoczny od języka literatury i języka regionu;

6) rozumieć przekaz tekstów prasowych; stosować terminy związane z prasą, np.: gazeta, czasopismo, dziennik, tygodnik, miesięcznik, tytuł, redakcja, dziennikarz, prenumerata, artykuł, notatka prasowa.

LEKTURA

1. Baśnie, legendy, opowiadania:

1) Hans Christian Andersen - Słowik;

2) Józef Ignacy Kraszewski - Kwiat paproci;

3) Krzysztof Seliga - Zofka z Sandomierza;

4) Henryk Sienkiewicz - Janko Muzykant;

5) Maria Dąbrowska - Marcin Kozera.

2. Inne teksty reprezentatywne dla źródeł kultury europejskiej:

1) wybór mitów greckich:

a) Homer - Odyseja (fragment: U króla Alkinoosa),

b) Robert Graves - Prometeusz,

c) Wanda Markowska - Syzyf,

d) Wanda Markowska - Demeter i Kora;

2) Biblia (fragmenty o stworzeniu świata, o arce Noego).

3. Utwory prozatorskie i poetyckie wprowadzające w polską tradycję i współczesność literacką:

1) Władysław Broniewski - Żołnierz polski;

2) Jan Brzechwa - Globus, Lis i jaskółka;

3) Konstanty Ildefons Gałczyński - Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, Kronika olsztyńska (pieśń XIX Jutro popłyniemy daleko...), Rozmowa z aktorem;

4) Wiktor Gomulicki - Wspomnienia niebieskiego mundurka;

5) Stanisław Grochowiak - Telewizor;

6) Jerzy Harasymowicz - Las, Żniwa;

7) Anna Kamieńska - Widok z gór, Wozem;

8) Jan Kochanowski - Na zdrowie;

9) Maria Konopnicka - Rota, Dym;

10) Ignacy Krasicki - Przyjaciele;

11) Joanna Kulmowa - Przepis na mazurek, Marzenia;

12) Kornel Makuszyński - Szatan z siódmej klasy;

13) Adam Mickiewicz - Przyjaciele, Pani Twardowska, Śmierć pułkownika, Pan Tadeusz (fragmenty: Gra Wojskiego na rogu, Słońce już gasło...);

14) Czesław Miłosz - Droga, Ojciec objaśnia;

15) Edmund Niziurski - Sposób na Alcybiadesa;

16) Bolesław Prus - Katarynka;

17) Józef Ratajczak - Liście jak listy, Szukanie lwa;

18) Tadeusz Różewicz - Koncert życzeń, Przepaść;

19) Juliusz Słowacki - W pamiętniku Zofii Bobrówny;

20) Leopold Staff - Odys, Zima;

21) Wisława Szymborska - Konkurs piękności męskiej;

22) Julian Tuwim - Strofy o późnym lecie, Dwa wiatry, Gorące mleko, Kapuśniaczek, Figielek;

23) ks. Jan Twardowski - Życzenia, W klasie, Zeszyt w kratkę;

24) Danuta Wawiłow - Wędrówka.

4. Teksty reprezentatywne dla różnych odmian powieści:

1) Irena Jurgielewiczowa - Ten obcy;

2) Józef Ignacy Kraszewski - Stara baśń;

3) Clive Staples Lewis - Opowieści z Narnii, cz. I: Lew, Czarownica i stara szafa;

4) Stanisław Lem - Bajki robotów;

5) Lucy Maud Montgomery - Ania z Zielonego Wzgórza;

6) Henryk Sienkiewicz - W pustyni i w puszczy;

7) Mark Twain - Przygody Tomka Sawyera;

8) Juliusz Verne - W 80 dni dookoła świata.

5. Teksty użytkowe, publicystyczne, popularnonaukowe, przedstawienia teatralne, filmy, słuchowiska radiowe, programy telewizyjne.

B. Historia i społeczeństwo

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) elementarne pojęcia historyczne;

2) następujące najważniejsze wydarzenia i najwybitniejsze postaci z dziejów Polski oraz Europy:

a) chrzest Polski,

b) zjazd gnieźnieński i koronacja Bolesława Chrobrego,

c) Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki,

d) bitwa pod Grunwaldem,

e) Królowa Jadwiga i Jagiełło, unia polsko-litewska,

f) Stefan Batory,

g) potop szwedzki,

h) Jan Sobieski,

i) rozbiory Polski i Konstytucja 3 maja,

j) formy walki o niepodległość Polski,

k) I wojna światowa i odrodzenie Polski,

l) wojna polsko-radziecka,

m) Józef Piłsudski i Roman Dmowski,

n) II wojna światowa, okupacja radziecka i niemiecka, walka Polaków o niepodległość;

3) wybrane zagadnienia z kręgu kultury antycznej oraz dziejów Europy, w tym śródziemnomorskie korzenie wybranych elementów kultury polskiej;

4) najważniejsze elementy polskiego dziedzictwa kulturowego, w tym polskie symbole narodowe i państwowe oraz najważniejsze symbole religijne;

5) elementy życia codziennego w Polsce w różnych epokach;

6) podstawowe wiadomości o Polsce współczesnej, Unii Europejskiej i integracji Polski z Unią Europejską:

a) położenie, obszar, granice, państwa sąsiadujące, ludność, podział administracyjny Polski,

b) zróżnicowanie regionalne Polski jako efekt warunków przyrodniczych i działalności człowieka, zasoby środowiska przyrodniczego Polski, ich ochrona i wykorzystanie,

c) uwarunkowania życia ludzi danego obszaru Polski od czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych,

d) procesy integracji Polski z Unią Europejską i kierunki współpracy,

e) wspólne wartości europejskie: poszanowanie praw człowieka, demokracja, wolność gospodarcza,

f) symbole wybranych państw i instytucji międzynarodowych;

7) podstawowe prawa i obowiązki obywatelskie, w tym:

a) przykłady różnych systemów społecznych w świecie współczesnym i w przeszłości,

b) postawy prospołeczne i aspołeczne,

c) wzorce osobowe - wybrane postaci historyczne i współczesne,

d) znaczenie pracy w życiu indywidualnym i zbiorowym.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) posługiwać się elementarnymi pojęciami historycznymi;

2) korzystać z informacji w postaci tekstu, ilustracji, mapy, schematu, wykresu, tabeli, a w szczególności:

a) wyszukiwać i odczytywać informacje, selekcjonować je i porządkować,

b) porównywać proste informacje dotyczące wydarzeń i postaci historycznych, uzyskane z różnych źródeł,

c) integrować wiedzę historyczną uzyskaną z różnych źródeł;

3) opisywać i wyjaśniać najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy oraz wydarzenia współczesne, w tym:

a) określać czas wydarzeń (okres p.n.e., n.e., tysiąclecie, wiek, rok),

b) uporządkować wydarzenia w czasie (np. na osi czasu) lub przestrzeni (np. na mapie historycznej),

c) obliczyć upływ czasu między wydarzeniami,

d) przedstawić przyczyny i skutki wydarzeń historycznych,

e) dostrzegać związki teraźniejszości z przeszłością oraz ciągłość rozwoju kulturowego i cywilizacyjnego,

f) porównać zasady i wartości obowiązujące w przeszłości z obecnie obowiązującymi zasadami i wartościami kształtującymi życie społeczne,

g) dostrzegać zmiany zachodzące w życiu codziennym w Polsce w różnych epokach,

h) sformułować krótkie opowiadanie oparte na treściach historycznych, z obrazowym ujęciem epizodów, postaci i scenek historycznych;

4) wyrażać własną opinię na temat wydarzeń historycznych lub współczesnych:

a) formułować pytania i problemy dotyczące wydarzeń historycznych i współczesnych,

b) oceniać wydarzenia historyczne i współczesne,

c) uzasadniać wyrażane twierdzenia i opinie.

C. Język obcy nowożytny

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) podstawowe słownictwo umożliwiające odbiór i formułowanie tekstów, zapewniające minimum komunikacji językowej w sytuacjach życia codziennego;

2) podstawowe struktury gramatyczne stosowane do wyrażania przeszłości, teraźniejszości i przyszłości umożliwiające odbiór i formułowanie tekstów oraz zapewniające minimum komunikacji językowej w sytuacjach życia codziennego;

3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru językowego.

II. UMIEJĘTNOŚCI

1. Odbiór tekstu czytanego

Zdający potrafi:

1) określać główną myśl tekstu;

2) określać główną myśl poszczególnych części tekstu;

3) stwierdzić, czy tekst zawiera określone informacje, oraz wyszukiwać lub selekcjonować informacje;

4) określać kontekst sytuacyjny.

2. Reagowanie językowe

Zdający potrafi:

1) właściwie reagować językowo w określonych kontekstach sytuacyjnych, w szczególności w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub odmowy udzielenia informacji albo rozpoczęcia, podtrzymania i zakończenia rozmowy;

2) rozpoznać i poprawnie stosować struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej;

3) przetworzyć treści tekstu przeczytanego w języku polskim lub treści przedstawione w materiale ikonograficznym i wyrazić je w języku obcym.

D. Matematyka

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) techniki przeprowadzania obliczeń związanych z:

a) działaniami na liczbach wymiernych,

b) kwadratami i sześcianami liczb naturalnych,

c) kolejnością wykonywania działań,

d) szacowaniem wyników;

2) techniki wykonywania działań na wyrażeniach algebraicznych w odniesieniu do:

a) budowania prostych wyrażeń algebraicznych,

b) obliczania wartości liczbowych wyrażeń algebraicznych;

3) algorytmy potrzebne do rozwiązywania równań pierwszego stopnia z jedną niewiadomą;

4) pojęcia, związki miarowe i metryczne na płaszczyźnie i w przestrzeni potrzebne do rozwiązywania problemów z zakresu geometrii, w tym:

a) wielokąty (prostokąty, trójkąty, trapezy), koło,

b) skalę i plan,

c) kąty,

d) prostopadłościany, graniastosłupy proste,

e) wzory na obwody, pola figur i objętości brył;

5) podstawowe narzędzia i techniki dotyczące przedstawiania:

a) danych empirycznych,

b) zależności liczbowych.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) interpretować tekst matematyczny, w tym:

a) porządkować i graficznie przedstawiać dane,

b) odczytywać informacje z prostych wykresów i diagramów;

2) posługiwać się:

a) wielokrotnościami liczb, cechami podzielności,

b) wyrażeniami dwumianowanymi,

c) podstawowymi pojęciami geometrycznymi;

3) rozwiązywać zadania dotyczące sytuacji praktycznych, które uwzględniają:

a) obliczenia arytmetyczne,

b) rozwiązania równania pierwszego stopnia z jedną niewiadomą,

c) wykorzystanie własności figur geometrycznych;

4) wykorzystać algorytmy matematyczne do:

a) wykonywania obliczeń sposobem pisemnym,

b) szacowania wyników obliczeń,

c) rozwiązywania równań pierwszego stopnia z jedną niewiadomą;

5) formułować proste problemy w języku matematyki.

E. Przyroda

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) środowisko życia, budowę i czynności życiowe wybranych grup organizmów: grzybów, roślin i zwierząt;

2) znaczenie wybranych gatunków roślin, grzybów i zwierząt dla człowieka, a także znaczenie bakterii i wirusów;

3) krajobraz najbliższej okolicy i krajobrazy Polski:

a) formy terenu,

b) krajobrazy naturalne i przekształcone,

c) sposoby zagospodarowania obszaru,

d) zagadnienie ludzi i kultury,

e) warunki życia ludzi,

f) krainy geograficzne Polski;

4) wybrane krajobrazy świata (lądy, kontynenty, oceany);

5) sposoby orientacji w terenie (szkic, plan, mapa);

6) składniki pogody i klimatu oraz obserwacje meteorologiczne;

7) podstawowe zjawiska fizyczne i przemiany chemiczne:

a) mechaniczne, elektryczne i magnetyczne, optyczne i akustyczne,

b) spalanie, korozja, ścinanie białka;

8) kinetyczno-molekularny model budowy materii oraz właściwości i zastosowanie:

a) metali i niemetali,

b) mieszanin,

c) wody i roztworów wodnych,

d) materii o różnych stanach skupienia;

9) budowę i czynności życiowe człowieka oraz zasady higieny;

10) wpływ człowieka na środowisko przyrodnicze i wpływ środowiska na zdrowie człowieka:

a) zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby oraz sposoby ich ochrony,

b) substancje szkodliwie i ich wpływ na organizmy,

c) zasady higieny i postępowania w środowisku przyrodniczym,

d) formy ochrony przyrody.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) odczytywać:

a) teksty, w których występuje terminologia przyrodnicza,

b) znaczenie symboli występujących w opisach diagramów, map, planów, schematów i rysunków,

c) dane z tekstu, tabeli, wykresu, planu, mapy, diagramu oraz odpowiadać na pytania z nimi związane;

2) przedstawiać dane z tabeli w postaci graficznej: diagramu słupkowego, schematu lub rysunku;

3) wyrażać własne opinie i je uzasadniać, używając odpowiednich argumentów;

4) posługiwać się poznanymi pojęciami i terminami do opisywania zjawisk przyrody spotykanych w najbliższym otoczeniu, a także wnioskować o dalszym ich przebiegu;

5) wykorzystywać wiedzę przyrodniczą w życiu do:

a) wyjaśniania podstawowych zjawisk fizycznych i przemian chemicznych,

b) identyfikowania różnorodnych substancji,

c) rozpoznawania stanów fizjologicznych organizmu człowieka,

d) wyjaśniania przyczyn i skutków zmian, które zachodzą w środowisku w wyniku działalności człowieka,

e) stosowania zasad higieny, bezpieczeństwa, zdrowego stylu życia, oszczędnego korzystania z energii i innych zasobów przyrody, a także właściwego postępowania w środowisku przyrodniczym,

f) obserwacji i pomiarów.

g) dostrzegania zależności między czynnikami środowiska przyrodniczego i kulturowego;

6) rozwiązywać proste zadania problemowe

F. Informatyka

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) zasady bezpiecznej pracy ze sprzętem komputerowym;

2) zastosowania komputera w życiu codziennym;

3) zastosowania niektórych urządzeń wykorzystujących technikę komputerową;

4) prawne i etyczne aspekty korzystania z różnych źródeł informacji.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) posługiwać się komputerem i korzystać z podstawowych usług systemu komputerowego;

2) rozwiązywać problemy za pomocą programów użytkowych:

a) wyszukiwać informacje w sieci globalnej na zadany temat,

b) redagować tekst i tworzyć proste rysunki za pomocą komputera,

c) tworzyć dokumenty zawierające tekst, prostą grafikę i tabelę,

d) wykorzystywać arkusz kalkulacyjny do wykonywania prostych obliczeń;

3) korzystać z podstawowych zastosowań komputerów do uczenia się.

ZAŁĄCZNIK Nr 2

STANDARDY WYMAGAŃ BĘDĄCE PODSTAWĄ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH

z zakresu gimnazjum dla dorosłych

A. Język polski

I. WIADOMOŚCI

1. Język

Zdający zna:

1) odmienne i nieodmienne części mowy: rzeczownik, czasownik (w tym imiesłowy), przymiotnik, przysłówek, liczebnik, zaimek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik;

2) części zdania: orzeczenie, podmiot, przydawka, dopełnienie, okolicznik;

3) budowę wypowiedzeń pojedynczych i złożonych oraz zasady interpunkcji;

4) słowotwórczą i fleksyjną budowę wyrazów oraz pojęcia związane z analizą budowy, znaczeń i odmianą wyrazów: podstawa słowotwórcza, formant (przedrostek i przyrostek), wyraz podstawowy i pochodny, wyrazy pokrewne, rodzina wyrazów, wyrazy złożone: złożenia i zrosty, skróty, skrótowce: literowce, głoskowce, sylabowce, skrótowce mieszane; temat i końcówka wyrazu;

5) pojęcia związane ze znaczeniem wyrazów: treść i zakres wyrazu, wyrazy abstrakcyjne i konkretne, wyrazy ogólne i szczegółowe, synonimy, antonimy, homonimy, znaczenia dosłowne i przenośne wyrazów, związki frazeologiczne: wyrażenia, zwroty, stałe związki frazeologiczne;

6) pojęcia dotyczące stylistyki: neologizm, archaizm, dialektyzm, stylizacja;

7) mechanizm upodobnień fonetycznych: upodobnienia pod względem dźwięczności, uproszczenia grup spółgłoskowych, utrata dźwięczności na końcu wyrazu.

2. Literatura i kultura

Zdający zna:

1) rodzaje literackie: epika, liryka i dramat:

a) cechy gatunków epickich: powieści, opowiadania, noweli, przypowieści, mitu, legendy, baśni, bajki, epopei,

b) cechy gatunków lirycznych: fraszki, hymnu, pieśni, psalmu, sonetu, trenu,

c) cechy gatunków dramatycznych: tragedii, komedii,

d) cechy gatunków z pogranicza rodzajów literackich: ballady, satyry,

e) cechy gatunków z pogranicza dokumentu i literatury: dziennika, pamiętnika, biografii, autobiografii, listu, reportażu;

2) pojęcia związane z analizą i interpretacją utworów literackich: fabuła, fikcja, realizm, fantastyka, wątek, akcja, retrospekcja, punkt kulminacyjny, rozwiązanie akcji, didaskalia, autor, narrator (formy narracji), podmiot liryczny, adresat, sytuacja liryczna, wiersz sylabiczny, średniówka, przenośnia, alegoria, symbol, onomatopeja, epitet, porównanie, antyteza, kontrast, apostrofa, pytanie retoryczne, przerzutnia;

3) kategorie estetyczne: tragizm, komizm, ironia, groteska.

3. Redagowanie wypowiedzi

Zdający zna:

1) oficjalne i nieoficjalne sytuacje komunikacyjne:

a) odmiany polszczyzny: mówioną i pisaną,

b) funkcje języka: informatywną, ekspresywną (wyrażanie emocji i ocen), impresywną (zachęcanie, przekonywanie),

c) rodzaje wypowiedzi: informujące, oceniające, przekonujące;

2) pojęcia związane z retoryką i wypowiedziami o strukturze logicznej: teza, argument, wniosek, pogląd, ocena;

3) podstawowe formy użytkowe oraz gatunkowe wyżej zorganizowanych form wypowiedzi: rozprawka, charakterystyka, recenzja.

II. UMIEJĘTNOŚCI

1. Język

Zdający:

1) rozpoznaje części mowy oraz:

a) określa formy gramatyczne odmiennych części mowy,

b) stosuje części mowy w wypowiedzeniach zgodnie z normą językową, intencją nadawcy i celem wypowiedzi,

c) wyróżnia i nazywa części zdania oraz określa ich rolę w zdaniu,

d) logicznie posługuje się zdaniami z orzeczeniami: czasownikowym i imiennym,

e) buduje poprawne zdania z podmiotem domyślnym oraz zdania bezpodmiotowe,

f) celowo posługuje się różnymi typami przydawek, okoliczników i dopełnień,

g) buduje zdania pojedyncze rozwinięte poprawne pod względem szyku wyrazów (w szczególności podmiotu i przydawki oraz przydawki i dopełnienia);

2) buduje różne rodzaje wypowiedzeń pojedynczych i złożonych, stosując poprawnie zasady interpunkcji, w tym:

a) odróżnia zdania pojedyncze od zdań złożonych współrzędnie i podrzędnie,

b) określa relacje znaczeniowe pomiędzy zdaniami składowymi w zdaniach złożonych (np. przedstawia na wykresie),

c) formułuje zdania złożone poprawne pod względem szyku zdań składowych oraz zastosowanych spójników,

d) tworzy spójne logicznie wypowiedzi z wykorzystaniem zdań złożonych współrzędnie i podrzędnie,

e) przekształca celowo i dwukierunkowo wypowiedzenia: zdanie - równoważnik zdania, zdanie pojedyncze - zdanie złożone, konstrukcje czynne - konstrukcje bierne,

f) poprawnie stosuje zasady interpunkcji w zdaniach pojedynczych i złożonych, wypowiedzeniach z imiesłowowymi równoważnikami zdań oraz w wypowiedzeniach wielokrotnie złożonych,

g) rozpoznaje w tekście mowę zależną i niezależną,

h) przekształca mowę niezależną w zależną oraz mowę zależną w niezależną,

i) właściwie używa myślnika, cudzysłowu i dwukropka w mowie zależnej i niezależnej;

3) analizuje budowę słowotwórczą i fleksyjną wyrazów, stosując odpowiednie terminy, w tym:

a) oddziela podstawę słowotwórczą od formantu; odróżnia przedrostek i przyrostek,

b) poprawnie zapisuje wyrazy z przedrostkami i przyrostkami, a także z obocznościami rdzeniowymi,

c) tworzy poprawnie wyrazy pochodne,

d) rozpoznaje wyrazy pokrewne, gromadzi rodzinę wyrazów,

e) poprawnie stosuje oraz zapisuje wyrazy złożone (złożenia i zrosty),

f) poprawnie tworzy, stosuje w zdaniach oraz zapisuje skróty i skrótowce,

g) oddziela temat od końcówki,

h) używa właściwych form odmiany wyrazów,

i) właściwie dzieli wyrazy przy przenoszeniu;

4) dobiera wyrazy właściwe ze względu na treść i zakres znaczeniowy (abstrakcyjne i konkretne, ogólne i szczegółowe, dosłowne i przenośne znaczenie wyrazów) oraz:

a) rozpoznaje: synonimy, antonimy, homonimy,

b) stosuje wyrazy bliskoznaczne o właściwym zabarwieniu stylistycznym oraz w celu uniknięcia powtórzeń,

c) poprawnie używa wyrazów wieloznacznych i wyrazów przeciwstawnych znaczeniowo,

d) odczytuje znaczenia dosłowne i przenośne wyrazów, używa wyrazów w znaczeniu dosłownym i przenośnym,

e) odczytuje znaczenie związków frazeologicznych (w tym przysłów i powiedzeń) oraz posługuje się nimi;

5) rozpoznaje w tekstach literackich stylizację (archaizację i dialektyzację), archaizmy i dialektyzmy oraz neologizmy i określa ich funkcję;

6) poprawnie pisze wyrazy, w których występują upodobnienia fonetyczne.

2. Literatura i kultura

Zdający:

1) rozpoznaje charakterystyczne cechy utworów epickich, lirycznych i dramatycznych;

2) analizuje tekst literacki, w tym:

a) charakteryzuje świat przedstawiony w utworze epickim i dramacie: określa czas i miejsce wydarzeń, charakteryzuje i ocenia bohaterów, streszcza fabułę, wyróżnia wątki, rozróżnia akcję i retrospekcję, fikcję i prawdę, treść utworu i jego problematykę,

b) wskazuje fazy przebiegu akcji w utworze fabularnym epickim i dramatycznym,

c) w utworze epickim odróżnia autora od narratora oraz określa narratora,

d) w dramacie odróżnia tekst główny od pobocznego (didaskaliów),

e) określa relację między nadawcą a adresatem,

f) charakteryzuje uczucia podmiotu lirycznego, określa sytuację liryczną,

g) rozpoznaje wiersz sylabiczny,

h) rozpoznaje tropy i środki stylistyczne oraz określa ich funkcję w utworach literackich,

i) określa sens utworu: dosłowny, symboliczny, alegoryczny, metaforyczny,

j) uogólnia problematykę utworu, określa myśl przewodnią, interpretuje przesłanie,

k) rozpoznaje wartości w utworach,

l) analizuje dzieła literackie, uwzględniając istotne fakty z życia autora, realia epoki, w której powstało dzieło lub w której umiejscowiona jest akcja, a także fakty historyczne, poglądy filozoficzne i religijne, kulturę i sztukę,

m) analizuje i interpretuje utwory literackie w zestawieniu z innymi tekstami kultury, porównuje różne teksty pod względem tematu, problemu i tradycji,

n) stosuje w analizie i interpretacji utworów oraz ich fragmentów terminy związane z dziełem literackim i innymi tekstami kultury;

3) rozpoznaje w utworach kategorie estetyczne: tragizm, komizm, ironię, groteskę.

3. Redagowanie wypowiedzi

Zdający:

1) rozróżnia oficjalne i nieoficjalne sytuacje wypowiadania się, w tym:

a) stosuje różne odmiany polszczyzny (zwłaszcza oficjalną polszczyznę pisaną),

b) dostrzega i rozróżnia podstawowe funkcje języka,

c) formułuje wypowiedzi zgodnie z intencją i okolicznościami, dostosowując styl i język do sytuacji komunikacyjnej oraz intencji wypowiedzi,

d) przekształca teksty (skraca, rozwija, przekształca stylistycznie);

2) dostrzega perswazyjną funkcję tekstu retorycznego (np. przemówienia) oraz środki służące perswazji, w tym:

a) rozpoznaje elementy logicznej struktury tekstu perswazyjnego,

b) odróżnia stwierdzenie faktu od opinii nadawcy tekstu,

c) odczytuje poglądy nadawcy wyrażone w tekście,

d) poprawnie używa pojęć związanych z retoryką,

e) formułuje tezę i argumenty oraz wyciąga wnioski,

f) poprawnie komponuje wypowiedź:

- przestrzega zasad trójdzielnej kompozycji tekstu,

- zachowuje właściwe proporcje między wstępem, rozwinięciem i zakończeniem,

- nadaje treści wypowiedzi logiczny układ,

- pisze tekst spójny, stosuje językowe wskaźniki zespolenia;

3) posługuje się poprawnym językiem, przestrzegając zasad stosowności stylistycznej;

4) przestrzega zasad ortografii i interpunkcji.

LEKTURA

1. Utwory z klasyki światowej:

1) Biblia (w tym: Pieśń nad Pieśniami, Hymn św. Pawła o miłości, Apokalipsa - fragment wstępny oraz fragment o czterech jeźdźcach);

2) Homer - Iliada lub Odyseja, fragmenty: pojedynek Hektora z Achillesem, powrót Odysa;

3) Sofokles - Antygona;

4) Pieśń o Rolandzie;

5) William Szekspir - Romeo i Julia;

6) Miguel Cervantes - Don Kichote - fragment: walka z wiatrakiem;

7) Karol Dickens - Opowieść wigilijna;

8) Antoni Czechow - Śmierć urzędnika;

9) Antoine de Saint-Exupéry - Mały Książę;

10) Ernest Hemingway - Stary człowiek i morze.

2. Utwory z klasyki polskiej:

1) Bogurodzica;

2) Jan Kochanowski - wybrane fraszki: Na dom w Czarnolesie, Na lipę, Do snu, O doktorze Hiszpanie, pieśń: Czego chcesz od nas, Panie..., wybrane treny: V, VII, VIII;

3) Ignacy Krasicki - wybrane bajki: Lew pokorny, Jagnię i wilcy, Ptaszki w klatce, wybrana satyra: Żona modna;

4) Adam Mickiewicz - Ballady i romanse: Lilie, Świtezianka, Dziady cz. II, Pan Tadeusz, fragmenty: inwokacja, nauka Sędziego o grzeczności, koncert Jankiela, polonez;

5) Juliusz Słowacki - Balladyna;

6) Aleksander Fredro - Zemsta;

7) Henryk Sienkiewicz - Krzyżacy;

8) Bolesław Prus - Kamizelka;

9) Stefan Żeromski - Syzyfowe prace;

10) Zofia Kossak-Szczucka - Bursztyny.

3. Wybór liryki XIX wieku i wybór poezji XX wieku:

1) Adam Mickiewicz - Niepewność, Stepy akermańskie, Reduta Ordona, Polały się łzy...;

2) Juliusz Słowacki - Sowiński w okopach Woli;

3) Cyprian Kamil Norwid - W Weronie, Moja piosnka II;

4) Leopold Staff - Wysokie drzewa, Młodość;

5) Bolesław Leśmian - Urszula Kochanowska, Szewczyk;

6) Konstanty Ildefons Gałczyński - wybrane wiersze z tomiku Zaczarowana dorożka;

7) Krzysztof Kamil Baczyński - Elegia o... (chłopcu polskim), Biała magia;

8) Zbigniew Herbert - Pan od przyrody, Pudełko zwane wyobraźnią;

9) Maria Pawlikowska-Jasnorzewska - Nike;

10) Kazimierz Wierzyński - wybrane wiersze z tomiku Wolność tragiczna;

11) Jan Lechoń - wybrane wiersze ze zbioru Marmur i róża;

12) Czesław Miłosz - Który skrzywdziłeś, Zaklęcie, Przypowieść o maku;

13) Tadeusz Różewicz - List do ludożerców, Warkoczyk;

14) Wisława Szymborska - Muzeum, Radość pisania, Sto pociech;

15) ks. Jan Twardowski - Do moich uczniów, Spieszmy się kochać ludzi.

4. Wybór nowelistyki XIX i XX wieku:

1) Maria Konopnicka - Miłosierdzie gminy;

2) Guy de Maupassant - Baryłeczka;

3) Henryk Sienkiewicz - Latarnik;

4) Stefan Żeromski - Siłaczka;

5) Jarosław Iwaszkiewicz - Ikar;

6) Sławomir Mrożek - Wesele w Atomicach.

5. Wybrane utwory współczesnej prozy polskiej i dramatu:

1) Paweł Huelle - Weiser Dawidek;

2) Sławomir Mrożek - Emigranci.

6. Przykłady literatury regionalnej, wkład literatury regionalnej do ogólnopolskiej skarbnicy literackiej.

7. Przykłady pamiętnika, dziennika, korespondencji literackich, reportażu:

1) Miron Białoszewski - Pamiętnik z powstania warszawskiego, fragmenty: barykada, w piwnicach, ucieczka;

2) Arkady Fiedler - Dywizjon 303;

3) Aleksander Kamiński - Kamienie na szaniec;

4) Karolina Lanckorońska - Wspomnienia wojenne;

5) Melchior Wańkowicz - Ziele na kraterze;

6) Paweł Zuchniewicz - Wujek Karol. Kapłańskie lata Papieża.

8. Wybrane z czasopism i prasy codziennej teksty publicystyczne, informacyjne, reklamowe.

9. Inne składniki kultury (np. przedstawienia teatralne, filmy, słuchowiska radiowe, programy telewizyjne, przekazy ikoniczne, poezja śpiewana).

B. Historia

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) najważniejsze wydarzenia, zjawiska, procesy i najwybitniejsze postaci z dziejów Polski, Europy i świata:

a) warunki życia i dokonania człowieka w czasach najdawniejszych,

b) dziedzictwo kulturalne i religijne cywilizacji starożytnych (Egiptu, Izraela, Grecji, Rzymu),

c) przemiany polityczne, gospodarcze, społeczne, religijne i kulturalne w Europie i w świecie śródziemnomorskim w średniowieczu,

d) dzieje polityczne i społeczne oraz przemiany w dziedzinie kultury Polski Piastów,

e) monarchię Jagiellonów i jej miejsce w Europie,

f) wielkie odkrycia geograficzne i ich konsekwencje dla Europy i Nowego Świata w XVI-XVIII wieku,

g) główne problemy polityczne, gospodarcze, religijne, społeczne i kulturalne w Europie nowożytnej,

h) okoliczności powstania Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej,

i) wewnętrzne i zewnętrzne uwarunkowania potęgi i kryzysu Rzeczypospolitej w XVII wieku,

j) dzieje polityczne, gospodarcze i kulturalne Polski w czasach stanisławowskich,

k) przemiany społeczne, gospodarcze i polityczne w Europie i na świecie w XIX wieku,

l) losy i postawy Polaków pod zaborami,

m) przyczyny i skutki I wojny światowej oraz rewolucji rosyjskich,

n) najistotniejsze problemy polityczne, gospodarcze i społeczne w Polsce, Europie i świecie okresu międzywojennego,

o) genezę i przełomowe wydarzenia II wojny światowej, eksterminację narodów na terenach okupowanych oraz formy i miejsca walki Polaków o niepodległość w kraju i za granicą,

p) świat po II wojnie światowej - stosunki polityczne Wschód - Zachód, dekolonizację, procesy integracyjne i demokratyzację, przyspieszenie cywilizacyjne i nowe zjawiska w kulturze masowej,

r) przemiany polityczne, społeczne i gospodarcze w Polsce po II wojnie światowej; protesty społeczne w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,

s) zmiany w ustroju politycznym i w życiu społecznym w Polsce po 1989 r.;

2) pojęcia z zakresu życia politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego, niezbędne do zrozumienia zagadnień z dziejów Polski, Europy i świata;

3) najważniejsze elementy polskiego i europejskiego dziedzictwa kulturowego.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) posługiwać się wiadomościami na temat najważniejszych wydarzeń i najwybitniejszych postaci z dziejów Polski oraz Europy i świata;

2) posługiwać się jednostkami czasu w historii (ery, epoki, wieki) oraz umieszczać wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie (np. na osi czasu);

3) umiejscawiać działania ludzi, wydarzenia i procesy historyczne w przestrzeni (w tym na mapie historycznej);

4) posługiwać się pojęciami z zakresu życia politycznego, gospodarczego i społecznego niezbędnymi do zrozumienia najważniejszych wydarzeń, zjawisk i procesów z dziejów Polski, Europy i świata;

5) określać uwarunkowania procesów i wydarzeń historycznych, zwłaszcza geograficzne, historyczne, polityczne, społeczne i kulturalne, w tym określać wpływ środowiska geograficznego na życie człowieka i człowieka na środowisko w różnych okresach historycznych;

6) rozpoznawać relacje między działalnością człowieka w historii a społecznością lokalną, ojczyzną, kręgiem kulturowym, innymi narodami i religiami;

7) wskazywać powiązania między wydarzeniami, zjawiskami i procesami historycznymi z zakresu dziejów powszechnych i historii Polski;

8) ujmować treści historyczne w związkach przyczynowo-skutkowych;

9) dostrzegać zmiany, jakim ulegały wartości i normy życia publicznego na przestrzeni dziejów;

10) oceniać działania ludzi, fakty i wydarzenia historyczne;

11) formułować argumenty uzasadniające wyrażane twierdzenia i opinie;

12) odczytywać, porównywać i interpretować informacje zaczerpnięte z różnego rodzaju źródeł informacji, integrować zaczerpniętą z nich wiedzę oraz wyciągać wnioski.

C. Wiedza o społeczeństwie

Wychowanie obywatelskie

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna podstawowe pojęcia, zjawiska, procesy i wydarzenia z zakresu trzech obszarów tematycznych:

1) społeczeństwo:

a) człowiek jako istota społeczna,

b) grupa i więzi społeczne,

c) normy i wartości jako jedna z podstaw więzi w demokracji,

d) cechy narodu, tożsamość narodowa,

e) etyka życia publicznego;

2) polityka:

a) państwo: typy i funkcje,

b) formy państw w Europie,

c) obywatel a władza publiczna w systemach totalitarnych, autorytarnych i demokratycznych,

d) normy i wartości obowiązujące w systemie totalitarnym i autorytarnym a normy i wartości demokratyczne,

e) samorząd terytorialny a władza centralna,

f) ustrój, zadania, instytucje i struktura władzy jednostek samorządu terytorialnego,

g) służba cywilna i jej rola w utrwalaniu etosu służby publicznej,

h) świadomość obywatelska i cnoty obywatelskie,

i) stowarzyszenia, partie polityczne, związki zawodowe;

3) prawo:

a) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej jako podstawa ustroju politycznego i społecznego,

b) instytucje Rzeczypospolitej Polskiej,

c) prawa i obowiązki obywatela,

d) reguły działalności publicznej zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i innych aktach prawnych,

e) przykłady procedur obowiązujących przy załatwianiu spraw w urzędzie gminy,

f) prawa człowieka, ich katalog i systemy ochrony,

g) samorządność, procedury demokratyczne, regulacje prawne w życiu szkoły.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający, korzystając z różnych źródeł informacji i posługując się właściwą terminologią, potrafi:

1) rozpoznawać własne prawa i obowiązki;

2) interpretować wydarzenia życia publicznego, wykorzystując wiedzę o zasadach ustroju Rzeczypospolitej Polskiej;

3) formułować własne poglądy;

4) bronić własnego stanowiska, biorąc pod uwagę argumenty strony przeciwnej;

5) rozpoznawać normy i wartości obowiązujące w życiu społecznym;

6) określać konsekwencje łamania procedur demokratycznych;

7) napisać podanie, życiorys, wypełnić proste druki urzędowe;

8) przedstawić najważniejsze etyczne zasady życia publicznego;

9) ocenić wydarzenia polityczne z punktu widzenia zasad życia publicznego obowiązujących w państwie demokratycznym.

Wychowanie do aktywnego udziału w życiu gospodarczym

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna podstawowe pojęcia, zjawiska i procesy z zakresu trzech obszarów tematycznych:

1) pieniądz:

a) historia pieniądza i jego najważniejsze funkcje,

b) zarządzanie własnymi pieniędzmi,

c) zasady racjonalnego gospodarowania;

2) gospodarka:

a) elementarne pojęcia ekonomiczne z zakresu gospodarki rynkowej,

b) przedsiębiorca i przedsiębiorczość,

c) małe firmy,

d) zasady prawa gospodarczego i źródła informacji o prawie gospodarczym,

e) przykłady procedur obowiązujących przy rozpoczynaniu działalności gospodarczej,

f) wybrane zagadnienia z etyki życia gospodarczego,

g) korupcja i jej wpływ na rozwój gospodarczy,

h) przekształcenia ustroju gospodarczego w Polsce po 1989 r., osiągnięcia i problemy;

3) praca:

a) orientacja zawodowa,

b) lokalny i ponadlokalny rynek pracy,

c) rodzaje zawodów i umiejętności zawodowych,

d) system poradnictwa zawodowego i kształcenia ustawicznego,

e) mobilność zawodowa jako zjawisko cywilizacyjne,

f) problem bezrobocia: przyczyny, skutki, sposoby rozwiązywania,

g) mobbing w miejscu pracy, sposoby przeciwdziałania,

h) normy etyczne obowiązujące pracodawcę i pracownika.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający, korzystając z różnych źródeł informacji i posługując się właściwą terminologią, potrafi:

1) sporządzić plan rozwoju własnego wykształcenia i kwalifikacji zawodowych;

2) sporządzić dokumenty niezbędne przy ubieganiu się o pracę (np. list motywacyjny, życiorys zawodowy, kwestionariusz osobowy);

3) opisać kolejne etapy postępowania przy podejmowaniu działalności gospodarczej;

4) przedstawić podstawowe zasady etyczne życia gospodarczego (np. rzetelna praca, punktualność, dotrzymywanie danego słowa, uczciwość, odpowiedzialność za skutki, prawdomówność);

5) rozpoznać zachowania naruszające zasady etyczne obowiązujące pracowników i pracodawców;

6) określić zasady zarządzania własnymi pieniędzmi.

D. Język obcy nowożytny

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) słownictwo umożliwiające odbiór i formułowanie tekstów, zapewniające w miarę sprawną komunikację językową w sytuacjach życia codziennego;

2) struktury gramatyczne stosowane do wyrażania przeszłości, teraźniejszości i przyszłości umożliwiające odbiór i formułowanie tekstów oraz zapewniające w miarę sprawną komunikację językową w sytuacjach życia codziennego;

3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru językowego.

II. UMIEJĘTNOŚCI

1. Odbiór tekstu czytanego

Zdający potrafi:

1) określać główną myśl tekstu;

2) określać główną myśl poszczególnych części tekstu;

3) stwierdzić, czy tekst zawiera określone informacje, oraz wyszukać lub wyselekcjonować informacje;

4) określać intencje nadawcy tekstu;

5) określać kontekst sytuacyjny;

6) rozpoznać związki między poszczególnymi częściami tekstu.

2. Reagowanie językowe

Zdający potrafi:

2) rozpoznać i poprawnie stosować struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej;

3) przetworzyć treści tekstu przeczytanego w języku polskim lub treści przedstawione w materiale ikonograficznym i wyrazić je w języku obcym.

3. Tworzenie tekstu pisanego

Zdający potrafi:

1) zredagować wiadomość w języku obcym, przetwarzając treści wyrażone w języku polskim;

2) poprawnie stosować struktury leksykalno-gramatyczne adekwatnie do ich funkcji.

E. Matematyka

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) techniki przeprowadzania obliczeń dokładnych i przybliżonych związanych z:

a) działaniami na liczbach wymiernych,

b) potęgami o wykładniku całkowitym,

c) pierwiastkami kwadratowymi i sześciennymi,

d) procentami,

e) szacowaniem wyników;

2) techniki wykonywania działań na wyrażeniach algebraicznych w odniesieniu do:

a) budowania wyrażeń algebraicznych,

b) przekształcania wyrażeń algebraicznych i wzorów,

c) obliczania wartości liczbowych wyrażeń algebraicznych;

3) pojęcia związane z funkcją i jej własnościami, w tym:

a) definicję funkcji liczbowej,

b) przykłady funkcji nieliczbowych i nieliniowych;

4) algorytmy potrzebne do rozwiązywania równań i nierówności oraz ich układów, w tym:

a) równań i nierówności pierwszego stopnia z jedną niewiadomą,

b) układów równań liniowych z dwiema niewiadomymi;

5) pojęcia, związki miarowe i metryczne na płaszczyźnie i w przestrzeni potrzebne do rozwiązywania problemów z zakresu geometrii, w tym:

a) twierdzenie Pitagorasa,

b) cechy przystawania trójkątów,

c) oś symetrii figury, środek symetrii figury, symetralną odcinka i dwusieczną kąta,

d) okrąg opisany na trójkącie, okrąg wpisany w trójkąt,

e) twierdzenie Talesa,

f) cechy podobieństwa trójkątów,

g) wzajemne położenie prostych na płaszczyźnie,

h) wzajemne położenie prostej i okręgu,

i) graniastosłupy, ostrosłupy, bryły obrotowe,

j) wzory na obwody, pola figur i objętości brył;

6) podstawowe narzędzia i techniki dotyczące:

a) przedstawiania i interpretowania danych,

b) obliczania średniej arytmetycznej,

c) przykładów prostych doświadczeń losowych.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) interpretować tekst matematyczny:

a) odczytywać z wykresu funkcji jej podstawowe własności,

b) interpretować związki wyrażone za pomocą wzorów, wykresów, schematów, diagramów, tabel,

c) porządkować, odczytywać i interpretować dane;

2) posługiwać się:

a) wyrażeniami algebraicznymi, w szczególności wzorami,

b) podstawowymi własnościami figur geometrycznych (twierdzenie Pitagorasa, symetria, bryły);

3) rozwiązywać zadania dotyczące sytuacji praktycznych uwzględniające:

a) obliczenia arytmetyczne i procentowe,

b) zastosowanie wzoru lub rozwiązanie równania, nierówności liniowych, układu dwóch równań liniowych z dwiema niewiadomymi,

c) wykorzystanie własności figur geometrycznych;

4) wykorzystywać algorytmy matematyczne do:

a) wykonywania obliczeń na liczbach wymiernych, potęgach i pierwiastkach, obliczeń procentowych, szacowania wyników obliczeń,

b) rozwiązywania równań i nierówności pierwszego stopnia z jedną niewiadomą oraz układów dwóch równań liniowych z dwiema niewiadomymi;

5) przeprowadzać nieskomplikowane rozumowania matematyczne.

F. Fizyka i astronomia

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) właściwości materii:

a) stany skupienia materii,

b) kinetyczny model budowy materii;

2) w zakresie ruchu i siły:

a) opis ruchów prostoliniowych i krzywoliniowych (ruch po okręgu),

b) jakościowy opis ruchu drgającego,

c) oddziaływania mechaniczne i ich skutki,

d) problematykę równowagi mechanicznej,

e) zasady dynamiki i zasadę zachowania pędu,

f) oddziaływania grawitacyjne i ruch ciał w polu grawitacyjnym;

3) w zakresie pracy i energii:

a) rodzaje energii mechanicznej,

b) zasadę zachowania energii,

c) moc,

d) pierwszą zasadę termodynamiki;

4) w zakresie przesyłania informacji:

a) fale dźwiękowe i elektromagnetyczne,

b) rozchodzenie się światła: zjawiska odbicia i załamania,

c) barwę i naturę światła,

d) obrazy optyczne;

5) w zakresie elektryczności i magnetyzmu:

a) mikroskopowy model zjawisk elektrycznych w metalach,

b) oddziaływanie ładunków elektrycznych i pole elektryczne,

c) obwody prądu stałego, prawa przepływu prądu stałego, źródła napięcia,

d) pole magnetyczne,

e) zjawisko indukcji elektromagnetycznej (jakościowo),

f) wytwarzanie i przesyłanie energii elektrycznej;

6) budowę atomu:

a) promieniowanie jądrowe,

b) energię jądrową,

c) Układ Słoneczny i elementy kosmologii.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający:

1) wybiera i stosuje odpowiednie terminy i pojęcia fizyczne do opisu zjawisk i zachowań obiektów oraz wykorzystuje zasady i prawa fizyki do objaśniania, opisu i przewidywania zjawisk i procesów;

2) analizuje, interpretuje i przetwarza informacje, zapisuje związki pomiędzy wielkościami fizycznymi i opisuje procesy za pomocą równań, nierówności i wykresów;

3) odczytuje informacje przedstawione w formie: tekstu, tabeli, wykresu, rysunku, schematu;

4) analizuje sytuacje problemowe: buduje proste modele fizyczne i matematyczne do opisu zjawisk;

5) wykonuje obliczenia wielkości fizycznych, wykorzystując umiejętności matematyczne;

6) planuje proste doświadczenia, zapisuje wyniki w formie tabel i wykresów, analizuje wyniki doświadczeń, ocenia, interpretuje i komunikuje wyniki.

G. Chemia

I. WIADOMOŚCI

Zdający:

1) zna i rozumie pojęcia, prawa i zjawiska chemiczne związane z:

a) substancjami chemicznymi: pierwiastkami (metalami i niemetalami), związkami chemicznymi oraz mieszaninami,

b) budową atomu, izotopami i promieniotwórczością oraz prawem okresowości,

c) wiązaniami chemicznymi,

d) masowymi stosunkami stechiometrycznymi w związkach i reakcjach chemicznych,

e) typami reakcji chemicznych i ich efektami,

f) roztworami wodnymi i stężeniem procentowym roztworu;

2) wykazuje się znajomością symboliki i terminologii chemicznej w odniesieniu do:

a) pierwiastków oraz związków chemicznych: tlenków, wodorków niemetali, wodorotlenków, kwasów nieorganicznych i ich soli,

b) węglowodorów nasyconych i nienasyconych,

c) grup funkcyjnych i jednofunkcyjnych pochodnych węglowodorów (alkoholi, kwasów karboksylowych i mydeł oraz estrów, w tym tłuszczów),

d) cukrów prostych i złożonych;

3) opisuje najważniejsze właściwości fizyczne i chemiczne pierwiastków i związków chemicznych:

a) typowe właściwości fizyczne następujących metali i niemetali: Na, Fe, Cu, H, O, N, Cl, C, S,

b) typowe właściwości chemiczne następujących metali i niemetali: Na, Ca, Mg, H, O, N, C, S,

c) typowe metody otrzymywania tlenków, kwasów, zasad i soli,

d) typowe właściwości chemiczne tlenków metali i niemetali (reakcja z wodą, kwasem lub zasadą, redukcja wodorem, tlenkiem węgla, węglem) oraz zasad, kwasów (HCl, H₂S, H₂SO₄, HNO₃, H₂CO₃, H₃PO₄) i soli,

e) typowe właściwości fizyczne i chemiczne alkanów, alkenów i alkinów oraz typowe metody ich otrzymywania (co najmniej po jednej),

f) typowe właściwości fizyczne i chemiczne alkoholi, kwasów karboksylowych, mydeł, estrów, tłuszczów, cukrów (glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi) i białek;

4) wykazuje się znajomością:

a) pojęć i nazw: minerał, surowiec, tworzywo, ruda, kopaliny, zaprawa murarska i gipsowa, szkło, krzemionka, ropa naftowa, węgiel kamienny,

b) podstawowych właściwości fizycznych i chemicznych wapieni, gipsu, krzemionki, szkła i kopalin organicznych;

5) opisuje praktyczne zastosowania wybranych substancji:

a) najważniejszych metali, niemetali oraz poznanych substancji pochodzenia mineralnego,

b) poznanych węglowodorów, alkoholi, kwasów karboksylowych, mydeł, tłuszczów, cukrów i białek, najważniejszych włókien naturalnych, sztucznych i syntetycznych oraz polimerów,

c) rolę białek, cukrów i tłuszczów w żywieniu człowieka;

6) zna i rozumie zagrożenia wynikające z niewłaściwego stosowania substancji chemicznych:

a) opisuje źródła i skutki zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby oraz sposoby przeciwdziałania tym zagrożeniom,

b) określa wpływ promieniowania jądrowego na organizmy,

c) charakteryzuje skutki działania na organizm ludzki leków, trucizn, alkoholi, narkotyków.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający:

1) wykorzystuje posiadaną wiedzę do:

a) określenia elementarnego składu atomu,

b) ustalenia liczby powłok elektronowych oraz liczby elektronów walencyjnych na podstawie informacji zawartych w układzie okresowym pierwiastków,

c) określenia charakteru wiązania (wiązanie kowalencyjne i jonowe),

d) przewidywania typowych właściwości (aktywność, metal, niemetal) pierwiastków grup głównych na podstawie ich położenia w układzie okresowym pierwiastków;

2) przedstawia i wyjaśnia zjawiska i procesy chemiczne:

a) zapisuje w formie cząsteczkowej i jonowej równania reakcji ilustrujące typowe właściwości substancji,

b) zapisuje równania prostych reakcji na podstawie słownego lub graficznego opisu przemiany,

c) dobiera współczynniki stechiometryczne w równaniach reakcji (w formie cząsteczkowej i jonowej), stosując prawo zachowania masy i prawo zachowania ładunku,

d) przewiduje produkty reakcji i uzupełnia równanie na podstawie znanych reagentów i typu reakcji,

e) klasyfikuje przemiany chemiczne ze względu na liczbę reagentów oraz rodzaj reagentów,

f) dostrzega przemiany chemiczne w środowisku;

3) wykonuje obliczenia chemiczne:

a) z zastosowaniem pojęć: masa atomowa i cząsteczkowa oraz jednostka masy atomowej u,

b) stosuje prawo zachowania masy do prostych obliczeń stechiometrycznych,

c) ustala wzór empiryczny na podstawie prawa stałości składu,

d) związane ze stężeniem procentowym roztworu i rozpuszczalnością,

e) mające na celu obliczenie składu związku chemicznego w procentach masowych;

4) korzysta z różnorodnych źródeł informacji (układu okresowego pierwiastków, tablic chemicznych, tabel, wykresów, rysunków, schematów, tekstów popularnonaukowych o tematyce chemicznej):

a) odczytuje, uzupełnia i analizuje informacje,

b) porównuje i selekcjonuje informacje,

c) przetwarza informacje;

5) planuje typowe eksperymenty i zapisuje obserwacje:

a) pozwalające na rozróżnienie roztworów o odczynie kwasowym, zasadowym i obojętnym,

b) prowadzące do otrzymania substancji nierozpuszczalnych na podstawie danych z tablicy rozpuszczalności,

c) prowadzące do określenia charakteru chemicznego tlenków,

d) prowadzące do otrzymania tlenków, zasad, kwasów i soli,

e) pozwalające na identyfikację węglowodorów nasyconych i nienasyconych (metan, eten, etyn) oraz najważniejszych cukrów prostych i złożonych (glukoza, sacharoza, skrobia);

6) dokonuje uogólnień, formułuje wnioski;

7) posługuje się zdobytą wiedzą chemiczną do rozwiązywania problemów:

a) wyjaśnia zjawiska spotykane w życiu codziennym,

b) dostrzega wpływ działalności człowieka na środowisko,

c) ocenia rolę chemii w życiu codziennym i w rozwoju cywilizacji.

H. Biologia

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna fakty, rozumie i stosuje pojęcia, prawidłowości i teorie oraz przedstawia i wyjaśnia zdarzenia, zjawiska i procesy dotyczące następujących treści:

1) struktury organizmu i funkcji, jakim ona służy (komórki, tkanki, organy);

2) różnych sposobów pełnienia tych samych funkcji życiowych przez organizmy, zależnie od warunków środowiska (z podaniem przykładów);

3) budowy i funkcjonowania układów organizmu człowieka;

4) stanu zdrowia i choroby (przykłady chorób zakaźnych oraz patologii w działaniu narządów; elementy epidemiologii, profilaktyki i leczenia omawianych chorób);

5) etapów biologicznego i psychicznego rozwoju człowieka i potrzeb z nimi związanych;

6) informacji dziedzicznej oraz cech organizmu wynikających z wpływu genów i oddziaływań środowiskowych;

7) relacji wewnątrz- i międzygatunkowych w przyrodzie oraz krążenia materii i przepływu energii w różnych układach przyrodniczych;

8) działań człowieka w środowisku przyrodniczym i ich konsekwencji.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający:

1) stosuje terminy i pojęcia biologiczne:

a) czyta ze zrozumieniem teksty, w których występują terminy i pojęcia biologiczne (np. w podręcznikach, w prasie),

b) wybiera i stosuje odpowiednie terminy i pojęcia;

2) formułuje hipotezy oraz analizuje i interpretuje wyniki obserwacji i doświadczeń wraz z oceną ich wiarygodności;

3) korzysta z różnych źródeł informacji, odczytuje informacje przedstawione w formie tekstu, tabeli, wykresu, rysunku, schematu;

4) gromadzi, integruje, opracowuje i interpretuje wiedzę z różnych dziedzin niezbędną do wyjaśnienia procesów życiowych, w tym selekcjonuje, porównuje, analizuje, przetwarza oraz interpretuje informacje, a także czytelnie prezentuje informacje i wykorzystuje je w praktyce;

5) interpretuje zależności między budową i funkcją układów i narządów w organizmie człowieka, postrzega funkcjonowanie organizmu ludzkiego jako integralnej całości;

6) interpretuje zależności między środowiskiem życia organizmu a jego budową i funkcjonowaniem;

7) stosuje zintegrowaną wiedzę do objaśniania zjawisk przyrodniczych:

a) łączy zdarzenia w ciągi przemian,

b) wskazuje współczesne zagrożenia dla zdrowia człowieka i środowiska przyrodniczego,

c) analizuje przyczyny i skutki oraz proponuje sposoby przeciwdziałania współczesnym zagrożeniom cywilizacyjnym,

d) potrafi umiejscowić sytuacje dotyczące środowiska przyrodniczego w szerszym kontekście;

8) analizuje struktury i funkcjonowanie wybranych ekosystemów;

9) ocenia zmiany zachodzące w środowisku przyrodniczym w wyniku oddziaływania człowieka i ich wpływ na jakość życia i potrafi zaproponować środki zaradcze;

10) stosuje wiedzę biologiczną w życiu.

I. Geografia

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna fakty, rozumie i stosuje pojęcia, prawidłowości i teorie oraz przedstawia i wyjaśnia zdarzenia, zjawiska i procesy dotyczące:

1) Ziemi jako części wszechświata;

2) ziemi jako środowiska życia, jej przeszłości geologicznej i obrazu współczesnego;

3) interakcji ziemia - człowiek oraz gospodarowania zasobami naturalnymi ziemi;

4) współczesnych przemian gospodarczych, społecznych i politycznych na kontynentach i w wybranych państwach;

5) źródeł konfliktów i prób ich rozwiązywania;

6) potencjału naturalnego, ludnościowego, gospodarczego i kulturowego Polski;

7) Polski na tle Europy i świata;

8) problemów integracyjnych na świecie, w Europie i w Polsce.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający:

1) stosuje terminy i pojęcia geograficzne:

a) czyta ze zrozumieniem teksty, w których występują terminy i pojęcia geograficzne,

b) wybiera i stosuje odpowiednie terminy i pojęcia do opisu obiektów oraz zjawisk i procesów występujących w środowisku geograficznym;

2) lokalizuje ważne obiekty i obszary przyrodnicze oraz społeczno-ekonomiczne na powierzchni ziemi i wskazuje ich położenie na mapach;

3) odczytuje informacje geograficzne z różnych źródeł: tekstu, map, planów, tabel, wykresów, rysunków, schematów, fotografii i innych;

4) selekcjonuje, interpretuje, przetwarza i prezentuje informacje geograficzne;

5) określa warunki występowania oraz opisuje przebieg zjawisk i procesów zachodzących w środowisku geograficznym;

6) stosuje informacje geograficzne w celu rozwiązywania zadań praktycznych (np. określa położenie geograficzne obiektów, wykorzystując kierunki geograficzne i współrzędne geograficzne);

7) ocenia w kategoriach geograficznych działalność gospodarczą, społeczną i polityczną ludzi;

8) przewiduje zmiany w środowisku geograficznym spowodowane czynnikami naturalnymi lub działalnością człowieka.

J. Informatyka

I. WIADOMOŚCI

Zdający zna:

1) podstawowe elementy komputera i ich funkcje;

2) zasady bezpiecznej pracy ze sprzętem komputerowym;

3) podstawowe zasady pracy w sieci lokalnej i globalnej;

4) formy reprezentowania i przetwarzania informacji;

5) podstawowe usługi systemu operacyjnego;

6) społeczne, etyczne i ekonomiczne aspekty rozwoju informatyki.

II. UMIEJĘTNOŚCI

Zdający potrafi:

1) posługiwać się komputerem i korzystać z usług systemu komputerowego;

2) stosować komputer jako narzędzie dostępu do rozproszonych źródeł informacji i komunikowania na odległość;

3) rozwiązywać problemy za pomocą programów użytkowych:

a) redagować tekst i tworzyć rysunki za pomocą komputera,

b) tworzyć dokumenty zawierające tekst, grafikę i tabelę,

c) wykorzystywać arkusz kalkulacyjny do rozwiązywania zadań z codziennego życia,

d) korzystać z multimedialnych źródeł informacji,

e) wyszukiwać i zapisywać informacje w jednotabelowej bazie danych;

4) rozwiązywać problemy w postaci algorytmicznej;

5) rozwiązywać za pomocą komputera typowe i codzienne problemy;

6) dokonywać symulacji prostych zjawisk za pomocą komputera.

ZAŁĄCZNIK Nr 3

STANDARDY WYMAGAŃ BĘDĄCE PODSTAWĄ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH

z zakresu liceum ogólnokształcącego dla dorosłych

A. Język polski

I. WIADOMOŚCI

1. Język

Zdający:

1) odnośnie do języka jako zjawiska znakowego:

a) rozumie pojęcie znak oraz podstawową klasyfikację znaków (znaki naturalne, konwencjonalne),

b) zna podstawowe funkcje znaku językowego: komunikowanie, ekspresja, impresja,

c) rozumie język jako system znaków,

d) zna uwarunkowania mówionej i pisanej odmiany języka;

2) odnośnie do budowy języka:

a) zna sposoby wzbogacania zasobu leksykalnego (konstrukcje słowotwórcze, neologizmy, zapożyczenia),

b) rozumie pojęcia: neologizm słowotwórczy i znaczeniowy, internacjonalizm,

c) zna pojęcie związek frazeologiczny,

d) zna zasady klasyfikacji związków frazeologicznych,

e) rozumie przenośne znaczenie związków frazeologicznych,

f) rozumie pojęcia: synonim, antonim,

g) rozumie pojęcie homonim,

h) zna zasady budowy wypowiedzeń,

i) zna pojęcia: elipsa, inwersja;

3) odnośnie do zasad wypowiedzi językowej:

a) rozumie reguły językowe dotyczące wypowiedzi monologowych i dialogowych,

b) zna podstawowe typy i formy pozaliterackich wypowiedzi językowych,

c) zna pojęcia związane z wartościowaniem wypowiedzi językowych: norma, błąd językowy, prawdziwość - fałszywość, szczerość - kłamstwo;

4) odnośnie do zasad retorycznego użycia języka:

a) zna retoryczne środki perswazji i ekspresji,

b) rozumie zasady stosowności i skuteczności retorycznej;

5) odnośnie do miejsca języka w społeczeństwie:

a) zna pochodzenie i rozwój języka,

b) zna pojęcia: wspólnota językowa, język prasłowiański, język praindoeuropejski,

c) rozumie zjawisko społecznego i terytorialnego zróżnicowania języka,

d) zna pojęcia: dialekt, gwara, żargon;

6) odnośnie do stylowych odmian języka:

a) zna pojęcia: styl indywidualny i funkcjonalny (styl potoczny, artystyczny, publicystyczny, naukowy),

b) rozumie pojęcie stylizacja,

c) zna podstawowe typy stylizacji (archaizacja, stylizacja potoczna, gwarowa),

d) rozumie zasady stylowej stosowności wypowiedzi wobec sytuacji komunikacyjnej,

e) zna pojęcia: języki specjalistyczne i terminologia.

2. Literatura

Zdający:

1) odnośnie do dzieła literackiego i pojęcia kultury:

a) rozumie istotę wyróżników dzieła literackiego (fikcyjność, specyficzną strukturę, organizację języka, odniesienia do tradycji),

b) zna podstawowe pojęcia z poetyki:

- tropy stylistyczne (epitet, oksymoron, porównanie, metafora, personifikacja, peryfraza, hiperbola, alegoria, symbol),

- składniowe środki stylistyczne (inwersja, elipsa, paralelizm składniowy, powtórzenie, anafora, epifora, antyteza, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, apostrofa),

- pojęcia związane z liryką (podmiot liryczny, sytuacja liryczna, monolog liryczny, liryka pośrednia i bezpośrednia),

- pojęcia związane z epiką (świat przedstawiony, czas i przestrzeń, fabuła, akcja, wątek, bohater, narracja, kompozycja: otwarta, zamknięta, ramowa),

- pojęcia związane z dramatem (didaskalia, tekst główny, osoby dramatu, dialog, monolog, akcja, zwrot akcji, punkt kulminacyjny),

c) zna pojęcia: kultura masowa, kultura elitarna, popkultura, kultura wysoka,

d) zna pojęcia: arcydzieło i kicz,

e) zna przykłady świadomego wykorzystania kiczu w kulturze wysokiej;

2) odnośnie do tradycji literackich:

a) rozumie pojęcie tradycja literacka,

b) zna podstawowe nawiązania do źródeł kultury śródziemnomorskiej,

c) zna kanon literatury polskiej i obcej,

d) zna tradycje literackie: staropolską i oświeceniową, romantyczną i pozytywistyczną, młodopolską i awangardową;

3) odnośnie do procesu historycznoliterackiego:

a) rozumie pojęcie proces historycznoliteracki,

b) zna rodzaje i podstawowe gatunki literackie,

c) rozumie zjawisko synkretyzmu rodzajowego,

d) rozumie pojęcie konwencja literacka,

e) zna konwencje literackie i typowe dla nich środki,

f) rozumie pojęcia: nowatorstwo, tradycjonalizm,

g) zna konteksty utworu: biograficzne i historyczne,

h) rozumie pojęcie prąd artystyczny,

i) zna prądy i kierunki artystyczne: humanizm, konceptyzm, klasycyzm, sentymentalizm, romantyzm, realizm, naturalizm, symbolizm, ekspresjonizm, impresjonizm, futuryzm, awangardyzm w sztuce XX wieku,

j) zna następstwo epok w porządku chronologicznym,

k) zna ramy czasowe i podstawy kulturowe epok;

4) odnośnie do tematów, motywów i wątków:

a) rozumie pojęcia: motyw, wątek,

b) zna podstawowe tematy, motywy i wątki:

- wywodzące się z antyku grecko-rzymskiego (np.: labirynt, Arkadia, motyw nieśmiertelnej sławy poetyckiej, motyw prometejski, wędrówka),

- pochodzące z Biblii (np.: Bóg, ogród, piekło, raj, apokalipsa, sąd ostateczny, dobro i zło, marność nad marnościami),

c) zna podstawowe tematy, motywy i wątki charakterystyczne dla:

- średniowiecza (np.: taniec śmierci, motyw franciszkański, kult maryjny),

- renesansu (np.: dom, świat - teatr, człowiek - marionetka, ojczyzna, szczęście, cnota, kultura ziemiańska),

- baroku (np.: przemijanie, miłość, sarmatyzm),

- oświecenia (np.: natura a cywilizacja, utopia, podróż, troska obywatelska),

- romantyzmu (np.: poeta jako wieszcz, miłość, mała ojczyzna, walka narodowowyzwoleńcza, młodość, bunt, ludowość, orientalizm, mesjanizm, historyzm),

- pozytywizmu (np.: miasto, kult pracy i nauki, utylitaryzm, emancypacja kobiet, asymilacja Żydów),

- Młodej Polski (np.: kult sztuki i artysty, ludomania, dekadentyzm, erotyzm, fascynacja górami),

- dwudziestolecia międzywojennego (np.: katastrofizm, witalizm, miasto - masa - maszyna, odzyskanie niepodległości),